Cumhuriyet neden saat 20.30'da ilan edildi? Ankara'da o gece neler yaşandı?

Türkiye Cumhuriyeti’nin kuruluş günü olan 29 Ekim 1923, Ankara’da gün boyunca süren yoğun siyasi görüşmelerin ardından tarihe geçti. Hükûmet kurma konusunda ortaya çıkan bunalım, mevcut meclis hükûmeti sisteminin işleyişindeki sorunları görünür hale getirirken Mustafa Kemal Paşa ve yakın çalışma arkadaşları yönetim biçiminin anayasal olarak açık biçimde tanımlanması için harekete geçti.29 Ekim günü Halk Fırkası grubunda başlayan görüşmeler akşam saatlerinde Türkiye Büyük Millet Meclisi Genel Kuruluna taşındı.

Meclis saat 18.00’de toplandı. Anayasa değişikliği yaklaşık iki buçuk saatlik görüşmenin ardından 20.30’da kabul edildi ve Türkiye Devleti’nin hükûmet şeklinin Cumhuriyet olduğu ilan edildi. Yaklaşık 15 dakika sonra, saat 20.45 civarında Mustafa Kemal Paşa Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi.

CUMHURİYET NEDEN SAAT 20.30’DA İLAN EDİLDİ?Cumhuriyet’in özellikle saat 20.30’da ilan edilmesine yönelik önceden belirlenmiş sembolik bir plan bulunduğuna ilişkin güvenilir tarihsel belge yok. Saat 20.30, 29 Ekim günü yürütülen siyasi ve yasama sürecinin tamamlandığı zamanı gösteriyor.

Sabah saatlerinden itibaren Halk Fırkası içerisinde hükûmet bunalımının nasıl çözüleceği tartışıldı. Mustafa Kemal Paşa’nın hazırladığı anayasa değişikliği önerisi önce parti grubunda ele alındı, ardından Teşkilât-ı Esasiye Encümenine ve Meclis Genel Kuruluna taşındı.

Genel Kurul saat 18.00’de toplandı. Teklif üzerinde yapılan görüşmelerin ardından anayasa değişikliğinin kabulü saat 20.30’u buldu. Dolayısıyla 20.30’un özel olarak seçilmiş bir “ilan saati” olmasından çok, parlamenter sürecin tamamlandığı saat olduğu söylenebilir.

HÜKÛMET BUNALIMI SÜRECİ HIZLANDIRDICumhuriyet’in ilanına giden son aşamada 1923 Ekim ayındaki hükûmet bunalımı belirleyici rol oynadı.25 Ekim’de Mustafa Kemal Paşa, hükûmet üyelerinden istifa etmelerini ve yeniden seçilmeleri halinde görev kabul etmemelerini istedi. Hükûmet iki gün sonra istifa etti.

Mevcut meclis hükûmeti sisteminde bakanlar Meclis tarafından tek tek seçildiği için yeni kabinenin oluşturulması kolay olmadı. Milletvekilleri farklı isimlerden oluşan listeler hazırladı ancak üzerinde uzlaşılmış bir hükûmet ortaya çıkarılamadı.28 Ekim akşamına gelindiğinde hükûmet kurulamayınca siyasi bunalım belirginleşti.

Mustafa Kemal Paşa, mevcut sorunun yalnızca isimlerden değil sistemden kaynaklandığı görüşündeydi. Cumhuriyet’in ilanı aynı zamanda başbakanın ve bakanların belirlenmesinde yeni bir hükûmet modeline geçişin yolunu açacaktı.28 EKİM GECESİ ÇANKAYA’DA TARİHİ CÜMLE28 Ekim 1923 akşamı Mustafa Kemal Paşa, Çankaya Köşkü’nde yakın çalışma arkadaşlarıyla yemek yedi.

Toplantıda Kâzım Paşa, İsmet Paşa, Fethi Bey, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey gibi isimler bulunuyordu. Mustafa Kemal Paşa burada tarihe geçen:“Yarın Cumhuriyeti ilan edeceğiz.” sözünü söyledi. Yemekte bulunanlar karar üzerinde görüş alışverişinde bulundu.

Toplantının ardından diğer konuklar ayrılırken İsmet Paşa Köşk’te kaldı. Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa gece boyunca 1921 tarihli Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nda yapılacak değişiklik üzerinde çalıştı. Hazırlanan metnin merkezinde şu hüküm vardı:“Türkiye Devletinin hükümet şekli Cumhuriyettir.”Ayrıca Cumhurbaşkanının TBMM tarafından seçilmesi ve hükûmetin kuruluş yönteminin yeniden düzenlenmesi öngörülüyordu.29 EKİM SABAHI PARTİ GRUBUNDA GÖRÜŞMELER BAŞLADI29 Ekim sabahında hükûmet krizine çözüm arayışı Halk Fırkası grubunda sürdü.

Mustafa Kemal Paşa, çözüm olarak anayasal değişikliği gündeme getirdi. Teklif parti grubunda kabul edildikten sonra Teşkilât-ı Esasiye Encümenine gönderildi. Komisyondaki görüşmelerin ardından düzenleme aynı gün TBMM Genel Kuruluna getirildi.

Böylece birkaç gündür devam eden hükûmet kurma krizinin çözümü, yalnızca yeni bir kabine oluşturulması değil, yönetim sisteminin anayasal olarak yeniden düzenlenmesi yoluyla arandı. MECLİS SAAT 18.00’DE TOPLANDIAnadolu Ajansının arşiv bültenlerine göre TBMM, 29 Ekim 1923 Pazartesi günü saat 18.00’de İsmet Bey’in başkanlığında toplandı.

Görüşmelerde Teşkilât-ı Esasiye Kanunu’nun bazı maddelerinin değiştirilmesine ilişkin teklif ele alındı.364 sayılı kanunla 1921 Anayasası’nın birinci maddesine:“Türkiye Devletinin şekli hükümeti Cumhuriyettir.” hükmü. Düzenlemeyle Cumhurbaşkanının TBMM tarafından kendi üyeleri arasından seçilmesi de anayasal hükme bağlandı.

SAAT 20.30’DA CUMHURİYET İLAN EDİLDİMeclisteki görüşmelerin ardından teklif saat 20.30’da kabul edildi. Dönemin Anadolu Ajansı bültenlerinde, oturuma katılan 158 milletvekilinin tamamının kabul oyu verdiği belirtiliyor. Kararın açıklanmasının ardından Meclis salonunda alkışlar yükseldi ve “Yaşasın Cumhuriyet!” sesleri duyuldu.

Böylece 23 Nisan 1920’den itibaren millî egemenlik esasına göre çalışan yeni Türk devletinin yönetim biçiminin adı anayasal olarak açık biçimde konuldu. MUSTAFA KEMAL 20.45 CİVARINDA CUMHURBAŞKANI SEÇİLDİCumhuriyet’in ilanından hemen sonra Cumhurbaşkanlığı seçimine geçildi.

Mustafa Kemal Paşa, gizli oylamada seçime katılan 158 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk Cumhurbaşkanı oldu. Anadolu Ajansının dönem bültenlerine göre seçim yaklaşık 20.45’te sonuçlandı. Mustafa Kemal Paşa seçimin ardından Meclis kürsüsüne çıkarak bir konuşma yaptı.

Böylece yeni yönetim biçiminin ilanından hemen sonra Cumhurbaşkanlığı makamı da fiilen oluşturuldu.101 PARE TOP ATIŞIYLA TÜRKİYE’YE DUYURULDUCumhuriyet’in ilanı yalnızca Meclis salonunda kalan bir gelişme olmadı. Karar Ankara’dan ülkenin diğer şehirlerine telgrafla bildirildi.

Cumhuriyet’in ilanının halka duyurulması için 101 pare top atışı yapıldı. Atatürk Ansiklopedisi de 29 Ekim 1923’te Cumhuriyet’in ilanının bütün yurtta 101 pare top atışıyla duyurulduğunu belirtiyor. Ankara’da da kararın duyulmasıyla birlikte kutlamalar başladı.29 EKİM KARARI SADECE “İSİM DEĞİŞİKLİĞİ” DEĞİLDİCumhuriyet’in ilanıyla yalnızca mevcut devlet yapısının adı değiştirilmedi.29 Ekim’de yapılan anayasa değişikliğiyle: Devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğu açıkça yazıldı.

Cumhurbaşkanlığı makamı anayasal hale getirildi. Cumhurbaşkanının TBMM tarafından seçileceği düzenlendi. Hükûmetin kuruluş yöntemi değiştirildi. Meclis hükûmeti sisteminden kabine sistemine doğru önemli bir geçiş yapıldı.

Bu yönüyle 29 Ekim kararı, 1920’den beri oluşan millî egemenlik esaslı yapının yönetim biçiminin açık biçimde adlandırılması ve kurumlaştırılması anlamına geliyordu. SAAT 20.30 NEDEN TARİHE GEÇTİ?Cumhuriyet’in ilan saati olan 20.30’un önceden seçilmiş sembolik bir anlamı bulunduğuna ilişkin belge yok.

Tarihsel kronoloji daha basit bir açıklama ortaya koyuyor:29 Ekim günü önce parti grubunda görüşmeler yapıldı, teklif komisyona gönderildi, ardından Meclis saat 18.00’de toplandı. Anayasa değişikliği üzerindeki görüşmeler ve oylama yaklaşık iki buçuk saat sürdü.

Karar saat 20.30’da kesinleşti. Bu nedenle 20.30, Cumhuriyet için önceden seçilmiş bir saat değil; Cumhuriyet’i anayasal olarak ilan eden Meclis kararının kabul edildiği an olarak tarihe geçti. Yaklaşık 15 dakika sonra Mustafa Kemal Paşa’nın Cumhurbaşkanı seçilmesiyle 29 Ekim 1923 gecesi Türkiye’nin yeni yönetim yapısının temel unsurları şekillenmiş oldu.