Şanlıurfa’nın unutulan geçmişi! Urfa ve Siverek’te 3 tarihî sinagog kaydı

Şanlıurfa ve Siverek’in geçmişinde yaşayan Yahudi topluluklarına ilişkin tarihî kayıtlar, akademik bir araştırmada ele alındı. Mardin Artuklu Üniversitesinden Doç. Dr. Süleyman Şanlı’nın çalışmasında, tarihî seyahatnamelerde Urfa için iki, Siverek için bir sinagog kaydı bulunduğu belirtildi.

Araştırmada ayrıca Osmanlı dönemine ait nüfus verileri, eski yerleşim alanları ve bölgedeki Yahudi topluluklarının kültürel gelenekleri incelendi.

Kültür ve İnanç Turizmi Bağlamında Türkiye’nin Doğusunda Yahudi Kültürel Mirası başlıklı makale, Karadeniz Araştırmaları dergisinin 28 Haziran 2025 tarihli 86. sayısında yayımlandı. Çalışma yalnızca Şanlıurfa’yı değil, Türkiye’nin doğusundaki farklı yerleşimlerin tarihî ve kültürel mirasını da kapsıyor.

Urfa’da iki, Siverek’te bir tarihî sinagog kaydı

Araştırmanın seyahatnamelerden derlenen verilerinde Şanlıurfa’da iki, Siverek’te bir sinagog kaydına yer verildi. Bu bilgiler, geçmişte bölgede yaşayan Yahudi topluluklarının dinî yaşamına ilişkin tarihî kaynaklardan elde edildi.

Söz konusu kayıtlar, yapıların günümüzde ayakta bulunduğu veya ziyaret edilebildiği anlamına gelmiyor. Araştırmada bu sinagogların mevcut durumuna ilişkin kesinleşmiş bir restorasyon ya da ziyarete açılma bilgisi yer almıyor.

Çalışmanın kültürel miras değerlendirmesinde sinagogların yanı sıra Yahudi topluluklarıyla ilişkilendirilen evler, mezarlıklar, işyerleri ve mahalleler de incelenen başlıklar arasında bulunuyor.

1914 yılında tarihî Urfa idari biriminde 865 Yahudi kaydedildi

Makalede Osmanlı dönemine ilişkin nüfus kayıtlarına da yer verildi. Stanford J. Shaw’ın 1991 tarihli çalışmasından aktarılan verilere göre, 1914 yılında tarihî Urfa idari biriminde 865 Yahudi kayıtlıydı.

Ancak bu nüfus verisi yalnızca bugünkü Şanlıurfa il sınırlarını kapsamıyor. Dönemin idari yapılanmasında Birecik, Rakka ve Hawran gibi yerler de söz konusu kayıtların coğrafi kapsamına giriyordu. Bu nedenle 865 kişilik nüfusun doğrudan günümüz Şanlıurfa’sına ait olduğu şeklinde değerlendirilmemesi gerekiyor.

Unutulan bayram gelenekleri ve günlük yaşam araştırıldı

Doç. Dr. Süleyman Şanlı, çalışmasında yazılı kaynakların yanı sıra sözlü tarih görüşmelerinden ve antropolojik saha araştırmalarından yararlandı. Araştırmada Mardin, Urfa ve Cizre kökenli kişilerin aktardığı geçmişe ilişkin kültürel hatıralar da değerlendirildi.

Bu anlatılar arasında Yahudi topluluklarının kutladığı Purim bayramına ilişkin gelenekler bulunuyor. Görüşmelerde çocukların Ester’in hikâyesini canlandırması, evlerde çörek ve tatlı hazırlanması ve bunların komşularla paylaşılması gibi uygulamalardan söz edildi.

Araştırmada bölgedeki Yahudi topluluklarının esnaflık, terzilik, manifaturacılık ve seyyar satıcılık gibi mesleklerle ilişkileri de ele alındı. Bu bilgiler bölgesel tarih kapsamında değerlendirildiğinden bütün mesleklerin Şanlıurfa ve Siverek’te aynı biçimde yürütüldüğü sonucunu ortaya koymuyor.

Şanlıurfa’nın kültürel mirası için koruma önerileri

Akademik çalışma, Şanlıurfa ve Siverek’in yanı sıra Diyarbakır, Çermik, Mardin, Nusaybin, Gaziantep, Van ve Başkale gibi yerleşimleri de kapsıyor. Araştırmanın temel amaçlarından biri, geçmişte bu bölgelerde yaşayan Yahudi topluluklarının bıraktığı kültürel izlerin belirlenmesi.

Şanlı, tarihî yapıların belgelenmesi, korunması ve uygun olanların restorasyon yoluyla kültür ve inanç turizmine kazandırılmasına yönelik öneriler sundu. Makalede Şanlıurfa veya Siverek için başlatılmış yeni bir restorasyon çalışması ya da açıklanmış bir ziyaret programı bulunmuyor.