Sömürgeci leke, somut delil fantezileri ya da sömürgede güven ilişkisi

'(...) köye kadar geldi ve bana, ‘Hiçbir şekilde Kürtçe konuşma, devlete karşı kendini lekeleme.’ dedi. Süleyman Soylu kendi ağzıyla bana bu sözleri söyledi... İpek Er’i “intihara yönlendirme” davasında yargılanan eski uzman çavuş Musa Orhan beraat etti.

Karar somut delil yetersizliğine dayandırıldı. Orhan’ın nitelikli cinsel saldırı suçundan yargılandığı dava ise 2022’den beri yargıtayın önünde. Er vakası, uzun soluklu çatışmanın bir sonucu olarak gündelik yaşamda kadın bedeninin farklı biçimlerde şiddet sahnesine dönüşmesi, militarizmle ırkçılık ve erkeklerin kol kola ilerlemesi, erkek egemenliğinin ırksal kapitalizmle desteklenmesi gibi birçok açıdan ele alınabilir.

Bu yazı ise, dönenim İçişleri Bakanı Süleyman Soylu ile Er’in annesi Hikmet Kılınç arasında zamanında yaşanmış ancak yeni ortaya çıkan beyanlarda geçen leke ifadesini ve güven ilişkisini merkeze alarak diyaloğun kısa bir kesitinin okumasını yapıyor. Hafızayı Geri Çağırma Olay meydana geldiğinde, Er’in çocuklukla gençlik sınırında bir kadın olması, 24 gün hastanede yaşam mücadelesi vermesi, ölümünün intihar sonucu olması ve geçmişten bugüne önemli oranda susturulmuş(1) bir mesele olan kolluğun kadınlara yönelik suçlara karışmasına dair hafızayı çağırması gibi nedenlerle kamuoyunda ciddi bir tepkiye neden oldu.

Tepkiler örgütlü kadın mücadelesinin, Kürdistan Kadın Hareketi ile Türkiye Feminist Hareketinin sınırlarından taşarak birçok kadının tepkisine yol açtı. Orhan'ın tutuksuz yargılanmasına verilen tepkiler ünlülerin Musa Orhan’a hakaret davalarından ceza almasına dahi neden oldu.(2) Orhan’ın beraat kararı aynı tepkileri yaratmadı, zira son altı yılda hem kadına yönelik şiddet hem de görünürlüğü bir hayli arttı.

Bu da sadece şiddetin niteliği ve sınırını değil alımlama şeklini de biçimlendirdi. Dava avukatı kararı istinafa götüreceklerini duyurdu. Er’in annesi Hikmet Kılınç ise “Musa Orhan tutuklanana kadar mücadele edeceğim.” dedi.

Somut Delil Fantezileri ya da Eril ve Irkçı Perdeyi Aralama Hikmet Kılınç, eski bakanın olaya müdahil olma ve kendisinin tepki verme biçimlerine dair her cümlesi sömürgecilik ve cinsiyetçilik üzerine ders niteliğinde olan beyanlarda bulundu: “Süleyman Soylu, kızım yaşamını yitirdiği zaman Siirt’ten, Diyarbakır’dan, İstanbul’dan ve Kurtalan’dan Hamdûna’ya (Kurukavak) 20 tane koruma göndermişti. Kendisi de köye kadar geldi ve bana, ‘Hiçbir şekilde Kürtçe konuşma, devlete karşı kendini lekeleme.

Senin kızının hakkını yerde bırakmayacağım’ dedi. Süleyman Soylu kendi ağzıyla bana bu sözleri söyledi. Ben de bir anne olarak onun bu sözlerine güvendim ve ‘Tek istediğim katilin yakalanması. Katil yakalanırsa ben Türkiye’yi lekelemem’ diyerek bekledim.

Ancak aradan geçen altı yılın ardından Musa hakkında beraat kararı verildi. Devlete güvendim ama verilen bu beraat kararıyla kızımın hakkı açıkça yerde bırakıldı. Bundan sonra artık ne söylenmesi gerekiyorsa her şeyi söyleyeceğim.”(3) Bu beyanları önemli kılan sadece devletin olağanüstü önlemler alarak meseleyi nasıl önemle ele aldığını göstermesi değil.

İçişleri Bakanının bizzat kalkıp olay mahalline gitmesi de değil. Tek başına, devletin buradaki varlığının hakikatin yerinden edilmesi, vakanın istisnalaştırılması ve sessizleştirilmesi girişimi olduğunu göstermesi de değil.

Bunun önemi bunların hepsini kapsayacak şekilde, Kılınç’ın adalet talebinin şekillendiği bağlamın önümüze daha açık biçimde serilmesidir. Bu beyanlar, yaşanan süreçlerin tamamının yeniden okunmasına bir davet niteliğindedir.

Bu kez sarf edilen sözlerin altındaki sembolik anlamlara enine boyuna bakarak. Er’in ölümü sonrası devletin ve bağlı kişi ve kurumların söylemleri ve tutumuna, Orhan'ın yargılandığı davaların seyrine(4) yönelecek, asgari ölçüde eril ve ırkçı perdeyi aralayabilmiş her bakış, ülkemizde erkek egemenliğinin ırkçılıkla ilerlediğini görür.

Ne var ki bu bağa gönderme yapmaya kalkışırsanız hala birçokları bunun devlet karşıtlığına dayanan eski bir yargıdan kaynaklandığını ileri sürebilir. Nitekim olayın yaşandığı dönem meclis kürsüsünde buna gönderme yapan HDP’li vekiller bu şekilde itham edildi.

En iyi ihtimalle Orhan vakasının bir istisna olduğu ileri sürüldü. Öyle ya benzeri ne kadar olayın yaşandığına dair hâlâ yeteri niceliksel ve niteliksel veri yok. Kaç sayıda bu yönlü davanın beraatle sonuçlandığına dair de.

Sömürgenin temel özelliklerinden biri bu. Yaşarsınız, ancak verisini kaydedemezsiniz, dolayısıyla yaşadığınızı ispatlayamazsınız. Veriden dolayısıyla hakikatten mahrum bırakılırsınız. Dahası elinizdeki verileri kullanamazsınız.

Bunlar ya bilimsel veriden sayılmaz ya da bunların kullanmaya kalkmanızın sonuçlarını öngörmek imkânsızdır. Bu nedenledir ki sömürge madunu veri eksikliği söyleminin yarattığı şiddeti iliklerine kadar yaşamaya mahkumdur.

Veri noksanlığının tek nedeni üst yapı araçlarının elinizden alınmış olması da değil. Bu coğrafyada kayıt yapmak güçtür ve fakat mahrumiyet çok yönlü, bundan doğan şiddetin gerçekleşme potansiyeli ise oldukça karmaşıktır.

Kılınç örneğinde karşımıza çıktığı gibi bazen üst yapıya güvenmeyi seçerek, bazen de karşısına konumlanmış olması hasebiyle aynı yapıdan sevdiğinizi korumaya çalışırken veriyi kayda geçmezsiniz. Kirlenme, Tabu ve Sembolik Olarak Leke Leke, sanat felsefesinde biçimsel ve algısal bir değer olarak tartışılmasının yanı sıra, ahlak felsefesi, antropoloji ve fenomenoloji literatüründe kirlilik, tabu, suçluluk ve günah kavramları etrafında ele alınarak bilinç düzeyinde derin bir kuramsal içeriğe kavuşmuştur.

Antropolog Mary Douglas’ın klasik eseri Saflık ve Tehlike5 leke ve kirlenmeyi (pollution), maddenin kendi doğasına içkin biyolojik veya hijyenik bir nitelik olarak değil, kültürel sınıflandırma sistemlerinin çizdiği sembolik sınırları ihlal eden, toplumsal düzeni tehdit eden “yerinde olmayan madde” ve düzensizliğin yarattığı anomali özelinde ele alır. Paul Ricoeur ise Kötülüğün Simgeciliği (The Symbolism of Evil)(6) adlı eserinde lekeyi (souillure), öznenin niyetinden bağımsız olarak kozmik düzeni bozan ve henüz ahlaki olanla fiziksel olanı ayrıştırmayan “yarı-maddesel” bir dışsal bulaşma olarak tanımlar.

Bu olgu, bireyde vicdani bir suçluluk yerine kutsalın gazabına dair varoluşsal bir “dehşet” uyandırarak önce ritüel arınmayı zorunlu kılar, ardından ise “sembol düşünceyi doğurur” ilkesi uyarınca içselleşerek günah ve suçluluk bilincine evrilen etik öncesi bir kötülük simgesine dönüşür. Ricoeur’e göre somut ve dilsiz bir maddesel iz olan fiziksel leke (stain), tabu ihlali, yasak ve dil aracılığıyla kutsalın alanına taşındığında sembolik ve etik öncesi bir kirlenmeye dönüşür.

Bu iki perspektif doğrultusunda leke, salt biyolojik ya da fiziksel bir maddesellikten ziyade, kültürel sınırların ihlali ve tabu yasakları aracılığıyla toplumsal ve kozmik düzeni tehdit eden, ritüel arınmayı zorunlu kılan sembolik bir kirlenme fenomeni olarak anlam kazanır. Kürtçe Konuşmak ya da Sömürgeci Lekenin Çifte Yetkisi Kılınç’ın beyanları, hem militarizmin, erkekliğin, ırkçılığın nasıl vakanın merkezine yerleştirildiğini hem de diyaloğa çağrılan kelimeler yoluyla söz konusu suçun toplumsal ve kozmik düzeni tehdit eden sembolik bir kirlenmeyle eşdeğer olduğunu ortaya koyuyor.

Öncelikle, evladını ağır bir vakada kaybeden Kürt bir anneye bizzat Bakanın “Hiçbir şekilde Kürtçe konuşma.” dediğini öğreniyoruz. Kürtçenin neden burada devreye girdiği muğlaksa da bu, vakanın ideolojik ve politik bağlamını göstermesi açısından çarpıcı.

Zira uzman çavuş kimliği korumaya alınırken Türklük ideolojisinin altı çizilmektedir. Böylece suçun ırkçılıkla bağı, ince, ancak açık biçimde kurulmaktadır. Sömürgecilik dersi bununla sınırlı değil. Kılınç’tan, aynı Bakanın kendisine “…devlete karşı kendini lekeleme.” dediğini öğreniyoruz.

Bu aslında örtük bir uyarıdır. Buradaki “leke” kavramı ise oldukça dikkat çekici. Bakan tarafından Kılıç’a üstü kapalı bir gözdağının parçası olarak söylenmiş olabileceği elbette önemli, ancak burada üzerinde durulan, leke ifadesinin sembolik bir anlamla taşıdığı içsel kudrettir.

Bu, Douglas ve Ricoeur’ün ifadeleriyle salt nesnel bir kir izi değil, kültürel ve kozmik sınırların ihlaliyle ortaya çıkan ve arınma pratiklerini zorunlu kılan simgesel bir düzensizliğin göstergesidir. Diyaloğa lekenin çağrılması rastlantısal değil.

Bakanın sarf ettiği leke çifte yetkilidir. Bir yandan biyolojik ve hijyenik bir nitelik olarak, ataerkil toplumun kadın bedeniyle özdeşleştirerek iradesini ve nihayetinde varlığını aşağılanmasına göndermedir. Bakan bilinçli ya da bilinçaltının bir bilme biçimi olarak Er’in Orhan ile yaşadığı ilişkiye bu kavram yoluyla gönderme yapmaktadır.

Zira bu ve benzeri vakalar üzerine konuşmak muhafazakâr ataerkil ahlaki normlar dolayısıyla Türkiye'nin her yerinde karşılaştığımız gibi Kürtler arasında da güçtür. Nihayetinde söz konusu olan devrimci erkeğin dahi “İpek Er’in Musa Orhan ile ne işi vardı!” diyebileceği bir gerçekliktir.

Bakan, leke ifadesini sarf ederken bu sosyolojik hakikatin farkındadır. Lekenin günah ile özdeşleştiği bu diyalog kapalıdır, mesaj ise çifte yönlüdür: Er parçası olduğu günah ile hem kendini hem de mensubu olduğu toplumu lekelemiştir.

Ancak bakanın ağzından çıkan lekenin anlamı bunlarla sınırlı değil, kutsalın alanına taşındığında sembolik ve politik bir kirlenmeye uzanan anlam katmanlıdır. “… Devlete karşı kendini lekeleme.” ifadesi eş zamanlı olarak yurttaşların kodlanmasını akla getirmektedir.

Buna göre Kılınç (Kürtçe) konuşursa devlete karşı kendini lekelemiş olacaktır. Leke burada suç ile özdeşleşmektedir ancak bir sınır olarak konumlandırılması bakımından devlete karşı günah işleme biçimi olarak tabu ve yasak ile iletişim halindedir.

Suç ile günahın kutsallıkla yoğrularak iç içe geçtiği bu tabloda devlet adeta tanrısal bir forma kavuşmuştur. Aynı ifade Alevilerin, Êzidîlerin, Yahudilerin, Ermenilerin solcuların, devrimcilerin ve muhalif Kürtlerin kodlanması biçimlerini de akla getirmektedir.

Bunların en bilineni Alevilerin evlerinin işaretlenmesi ise diğeri zorla kaybetmelerle sonuçlanan Kürt iş insanları listesidir. Diyalogdaki lekenin bu bağlamı yurttaşların kodlamasının geniş bir spektrumda ele alındığını düşündürtmektedir.

Bu, evladını erkek şiddeti sonucu kaybeden bir annenin adalet talebini dahi kapsayabilmektedir. Lekelenebilir Devlet ya da Devletin Lekesi Diyaloğun devamı, bizi sömürgecilik üzerine düşünmeye davet etmeyi sürdürmektedir.

Bakandan sonra bu kez “leke” ifadesini Kılınç’tan duyuyoruz. Buna göre Kılınç Bakana “Tek istediğim katilin yakalanması. Katil yakalanırsa ben Türkiye’yi lekelemem” demiştir. Diyalogdaki kişilerin sarf ettiği aynı ifadede fark söz konusudur.

Bu, semiyotik değil, zira lekenin doğasına içkin biyolojik-hijyenik niteliği ve cinsiyetçi özü korunmaktadır. Örtük olarak iki leke birbiriyle çarpışıyorsa da anlam birliği söz konusudur. Fark ise bağlamda yatmaktadır. “Katil yakalanırsa ben Türkiye’yi lekelemem” ifadesinin bağlamı sömürgecilik açısından en az Bakanınki kadar olağanüstüdür.

Öncelikle Kılınç devletin de lekelenebileceğini ima ve aslında ilan etmektedir. Bu bir açıdan devlet erkinin karşısında duran acılı bir kadının feryadıdır, ancak anlam bunun ilerisindedir. Ricoeur’in ifadeleriyle burada sembolik ve etik bir kirlenme söz konusudur.

Diyalog içerisindeki iki hatibin konumları göz önünde bulundurulduğunda Kılınç’ın Bakana benzer şekilde bir göz daği verdiğini ileri sürmek pek mümkün değildir, ancak örtük bir güç gösterisinin olduğu açıktır. Kılınç devlet erkinin karşısında güçlü durmaktadır fakat, bu sadece Kılınç’ın kudretini göstermemektedir.

Vakadaki şiddetin boyutunu gözler önüne sermektedir. Nihayetinde failin kullandığı şiddetin niteliği ve bu şiddetin kullanma biçimi birçok açıdan kamusal alana yansımıştır. Özellikle Orhan’ın Er’e yönelik ifade ettiği bazı ifadeler kadınların ahlaki normlarla aşağılanmasını kapsayarak sembolik ve ahlaki bir “kirlenme” biçimi olarak toplumsal belleğe önemli bir sarsıntı olarak kaydedilmiştir.

Kılınç’ın “Katil yakalanırsa ben Türkiye’yi lekelemem” ifadesi fiziksel ve sembolik anlam bakımından lekeyi bireysel ve toplumsal düzeyden kurumsal bir düzleme de taşıyarak ifadeye yeni bir boyut eklemektedir. Diyalogda açık olmasa da buradaki leke hem failin eylemine hem de devletin niteliğine gönderme yapmaktadır.

Söz konusu olan failin fiilinin devleti lekelediği savıdır. Cümlenin bütünsel anlamı ise, eğer Kılınç konuşursa, dahası Kürtçe konuşursa failin devleti lekelediğinin açığa çıkabileceği savına dayanmaktadır. Kılınç’ın bunu, “güvenlikten” sorumlu en üst düzeydeki kişiye yöneltmiş olması ilginçtir.

Bakanın, Kılınç’ın bu ifadesine ne tepki verdiği ise belirsizdir, ancak Kılınç’ın buna dair daha ileri bir aktarım yapmaması, diyaloğun bununla sınırlı kalmış olabileceğini düşündürtmektedir. Öyleyse, bakanın hem fiilin devleti lekelediği hem de devletin de lekelenebileceği savlarını örtük olarak kabul ettiği ileri sürülebilir.

Devlete Güvenmek ya da Sömürgede Güven İlişkileri Güven, içinde yaşadığımız bu naylondan çağda en fazla altı oyulan insani yeti ve erdemlerden biriyse de toplumsal varlığın kök hücresi olduğunu ileri sürmek abartılı değildir. Bu nedenledir ki bireysel güven ilişkilerinde yaşanan bozulmalar, toplumsal düzlemde güven ilişkilerinin parçalanmasına yol açabilmektedir.

Kadına yönelik erkek şiddetinin söz konusu olduğu bağlamların çoğunda güven meselesi dile gelmektedir. Esasen bu bir duygulanım, zihinsel muhakeme ve akıl yürütme biçimidir. Ancak erkek egemen okumada güvenin, deneyimden ve bilgiden doğan bir akıl yürütme biçimi olduğu yok sayılır.

Daha ziyade akıldan yoksun bir duygulanıma indirgenir. Bu aynı zamanda erkeğin ve erkekliğin tekinsiz yanının yüceltilmesidir, zira güvenin analitik nedenler sonucu oluşan bir tercih ve erdem olması vasfından çıkarılarak kırılganlık ve zayıflıkla özdeşleştirilip kadınların savunmasız ya da manipüle edilebilir olarak kodlanması ataerkil geleneğin eski ezberidir.

“Devlete güvendim ama verilen bu beraat kararıyla kızımın hakkı açıkça yerde bırakıldı.” sözleri erkek egemenliği ve sömürgecilik açısından ele alınabilecek diyalogdaki en önemli unsurlardan biridir. Kılınç devlete güvendiği için yıllarca beklediğini adeta “itiraf” etmektedir.

Dahası devleti temsil eden bir erkeğin sözlerine. Birçokları bunun iyi niyetli ya da tarih dışı bir yaklaşımın sonucu olduğunu ileri sürebilir, fakat bu Kılıç’ın tercihindeki analitik yanların hepsini görünmezleştirir. Nitekim hayal kırıklığının yaşanmasında, bir üstyapı olarak devletten güce, militarizme, sömürgeciliğe ve erkek egemenliğine kadar uzanan çok karmaşık ve katmanlı bir süreç söz konusudur.

Ayrıca bu tercihin rasyonel birçok nedeni söz konusudur. Öncelikle suç ortadadır. Devlet bu nedenle olağanüstü şekilde seferber olmuştur. Suç devleti lekeleyebilecek niteliktedir. Kılınç bunu açık bicimde ifade etmektedir.

Nitekim uzman çavuş bu sebeple görevinden ihraç edilmiştir. Öte taraftan, bağlamdaki güven şarta bağlı bir korunma refleksidir. Acılı bir annenin “devlete karşı kendini lekelemeye” kalkışmasının söz konusu bağlamda daha rasyonel bir tercih olmayacağı açıktır.

Nihayetinde sözün tutulmamış olmasının sebebi güvenin naif bir zeminde şekillenmesi değildir. Erkek egemenliğinin güveni yerinden eden yapısına dayanarak bunun sömürgede ırkçılık ve militarizmle genişletilmesinin sonucudur.

Kılıç’ın neden güven duyduğu, bunu neden tercih ettiği, üzerine düşülmesi gereken anlamlı sorulardır, ancak “nasıl olur da bu söze güvenir?” tartışması yersizdir, zira bunun karmaşık birçok rasyonel ve tarihsel nedeni mevcuttur. Bu ne salt naif bir duygusal tepki ne de tamamen güvenle alakalıdır.

Bir nedeni asimetrik güç dengesi ve karşısındaki erkin konumu ise diğeri vakadaki şiddetin tarihselliği, niteliği ve boyuttur. Fiilin failinin yargılanacak olmasını düşünmek mantık dışı olmadığı gibi rasyonel zemine dayanması sonuca varacağının garantisi de değildir.

Zira sömürgede rasyonel olmak tek başına önünüzdeki verilerin bilimsel kanıt sayılıp sayılmamasıyla ilgili değildir. Her söz ve edim, her politika ve pratik olabildiğine katmanlı süreçlerin etkisindedir. Bu katmanlılık Fransa’nın Cezayir sömürgeciliğinin gündelik yaşamda sömürgeci ile sömürge arasındaki ilişkileri nasıl biçimlendirdiğini çarpıcı biçimde ortaya koyan Micheal Haneke’nin Saklı (Caché) filmini akıllara getirmektedir.

Buna göre Majid, geçmişten gelen aralarındaki hukuktan ve içerisinde bulunduğu mağduriyetten kaynaklı Fransız beyaz orta sınıf erkek tarafından duyulma ve anlaşılma arzusu duymaktadır. Bu talebin rasyonel birçok nedeni vardır, ancak Majid sömürgeci temaşada görünmezdir.

Bu öyle bir kayıtsızlıktır ki gözlerinin önünde şahdamarını keser ancak bu eylemiyle dahi ne ölçüde görünür olabildiği belirsizdir. Adalet Talebi Kılınç “Bundan sonra artık ne söylenmesi gerekiyorsa her şeyi söyleyeceğim. (…) Kızımın hakkını yerde bırakmayacağım.”(7) dedi ve yanımda durursanız sesim daha etkili olur, diye çağrı yaptı.

Bu sözleri, iki yıldır sürmekte olan barış sürecinin toplumsallaşması ve kadınların bu sürece aktif biçimde katılabilmesi için organize edilen “Kadınlar Yan Yana Geleceği Konuşuyor Konferansı”’nda sarf etti. Böylece meselenin çatışmayla bağı yeniden ve yerinde kendisi tarafından kuruldu.

Her gün şiddetin farklı biçimlerinden kaynaklanan mağduriyetlerin yaşandığı bir ülkede adalet talep etmek kolay değil ve fakat İpek Er vakası bu şiddetin birçok biçiminin kesişim kümesinde yer alıyor. Çatışmaların uzun yıllara yayılmasının bir sonucu olarak kadınların bedeninin gündelik hayatta şiddet alanına dönüşmesi, militarizmle ırkçılık ve erkek egemenliğinin birlikte işlemesi ve bu yürüyüşün ırksal kapitalizmle desteklenmesi, bunların kesişim kavşağı.

Bu çoklu dinamikleri hesaba katacak bir yaklaşım hâlihazırda İpek Er vakasına ait Yargıtay'ın önünde duran nitelikli saldırı ile İstinafa taşınan intihara yönlendirme davalarının mahkumiyetle sonuçlanmasında etkili olabilir. Nihayetinde iki yıldır süren diyalog görüşmelerinin ana ekseninde olan talep yıllarca hukuki zeminin dışında tutulan Kürtlerin ve yaşamlarının hukuki zemine yerleşmesidir.

Bu yapısal bir dönüşüm talebidir, fakat hâlihazırda bu yönlü süren dava seyirlerinin değişmesini de kapsamaktadır. (1) Eren Keskin’e yönelik bu nedenle acilmiş dava için bkz: Erişim tarihi 7 Kasım 2026. (2) Bu olaya birçok unlu tepki gösterdi. Ezgi Mola ve Hazal Kaya hakkında acılan hakaret davalarında para cezası aldı: (3) Erişim tarihi 7 Kasım 2026. (4) Davaların seyri için bkz: Erişim tarihi 7 Kasım 2026. (5) Douglas, Mary.

“Saflık ve Tehlike: Kirlilik ve Tabu Kavramlarının Bir Çözümlemesi.” Çeviren İrem Ayhan. İstanbul: Metis Yayınları, 2007. (6) Ricoeur, Paul. “The Symbolism of Evil”. Çeviren Emerson Buchanan. Boston: Beacon Press, 1967. (7) Erişim tarihi 7 Kasım 2026.