Yavuz Sultan Selim'in damadı Gebze'ye 503 yıl önce 17 odalı medrese yaptırdı, mimarının Sinan olup olmadığı hâlâ tartışılıyor

Gebze'deki Çoban Mustafa Paşa Külliyesi'nin medresesi 1523'ten beri ayakta. Yavuz'un damadının yaptırdığı, Osman Hamdi Bey'in tuvale aldığı külliyenin mimarı beş asırdır tartışma konusu.

Gebze'nin tam ortasındaki Çoban Mustafa Paşa Külliyesi, ilçenin 500 yılı aşkın hafızası. Külliyeyi Yavuz Sultan Selim'in kızı Hanım Hatun'la evli olan Çoban Mustafa Paşa yaptırdı. Caminin kapısındaki kitabe 1523-1524 yılını gösteriyor. Ahşap kapı kanatlarındaki tarih ise bir yıl daha eski.

Külliyenin en az bilinen ama en çok merak uyandıran yapılarından biri medresesi. Salt Araştırma arşivindeki eski bir kare, medresenin kubbelerini bugünkü düzenlemelerden önceki hâliyle gösteriyor. Arşiv kaydına "Mimar Sinan eseri" notu düşülmüş. Oysa bu not, beş asırdır süren bir tartışmanın sadece bir tarafı.

Çoban Mustafa Paşa Medresesi'nin kubbeleri. Arşiv kaydında tarih belirtilmemiş. Fotoğraf Salt Araştırma

YAVUZ'UN DAMADI, MISIR VALİSİ, RODOS SEFERİNİN PAŞASI Bosna kökenli olduğu kaynaklarda yer alan Çoban Mustafa Paşa, Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Süleyman dönemlerinde devletin üst kademelerinde görev yaptı. 1521-1522 yıllarında Belgrad ve Rodos seferlerine katıldı, ardından Mısır valisi oldu.

TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre paşa Mısır'dan Memlük malzemeleri getirdi. Caminin içindeki Memlük tarzı taş süslemelerin, Mısır'ın fethinden sonra İstanbul'a getirilen ustaların elinden çıkmış olabileceği düşünülüyor. Paşa 1529'da öldü ve külliyedeki türbesine defnedildi.

17 KUBBELİ ODA, BİR BÜYÜK DERSHANE Medrese klasik Osmanlı medrese planında. Doğu tarafında büyük kubbeli bir dershane var. Dershanenin iki yanında ikişer kubbeli eyvan, çevresinde de toplam 17 kubbeli öğrenci odası bulunuyor.

Odaların her birinde bir pencere, tuğladan bir ocak ve iki gözlü bir raf yer alıyor. Yani 500 yıl önce burada okuyan her talebenin ısınacağı, kitabını koyacağı ve dışarıyı göreceği bir köşesi vardı.

Medrese külliyenin tek parçası değil. Cami, türbe, darüşşifa, tekke, kervansaray, paşa odaları, kütüphane, imaret ve çarşı içindeki çifte hamamla birlikte Gebze'yi yol üzerindeki önemli bir konaklama durağına çevirdi.

MİMARI SİNAN MI, DEĞİL Mİ? Külliyenin adı Mimar Sinan'ın eserlerini sayan Tezkiretü'l-bünyan ve Tuhfetü'l-mimarin gibi 16. yüzyıl kaynaklarında geçiyor. Ancak 1523 yılında Sinan'ın henüz saray mimarı olmadığı, Rodos seferinde genç bir askerî mühendis olarak bulunduğu biliniyor.

Evliya Çelebi ise camiyi Sinan'ın yardımcılarından birine bağlıyor. Bugün araştırmacıların çoğu, Sinan'ın daha önce başlanmış inşaatı tamamladığını ya da yardımcı mimar olarak çalıştığını kabul ediyor. Tartışma beş asırdır kapanmış değil.

1533'te Gebze'ye uğrayan ünlü minyatür ustası Matrakçı Nasuh da külliyeyi Gebze minyatüründe resmetti.

OSMAN HAMDİ BEY DE TUVALE ALDI Külliyenin bir başka hayranı da Gebze Eskihisar'da yaşayan ressam ve müzeci Osman Hamdi Bey oldu. Pera Müzesi koleksiyonundaki küçük yağlı boya tablo, kubbeleri ve minareleriyle külliyeyi 1880'li yıllarda resmediyor.

Osman Hamdi Bey, "Gebze'de Çoban Mustafa Paşa Külliyesi", tuval üzerine yağlı boya, Pera Müzesi. Görsel Wikimedia Commons

BUGÜN GEBZE'NİN SİMGESİ Külliye 1960'larda Türkiye Turing ve Otomobil Kurumu'nun yürüttüğü restorasyondan geçti, 1990'larda caminin ve türbenin bakımı yapıldı. Medrese ve paşa odaları uzun yıllar Kur'an kursu olarak kullanıldı.

Siluetiyle Gebze Belediyesi'nin logosuna da giren külliye, bugün ilçenin kalbinde, meydanın hemen yanında duruyor. Çoban Mustafa Paşa her yıl türbesi başında dualarla anılıyor.

Gebze meydanı ve Çoban Mustafa Paşa Külliyesi'nin bugünkü hâli. Fotoğraf Gundemce, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0

Siz Gebze'de bu medresede okuyan, kursa giden ya da külliyenin avlusunda büyüyenlerden misiniz? Hatıralarınızı ve eski fotoğraflarınızı Kocaeli Denge'ye yazın.

Kapak fotoğrafı Çoban Mustafa Paşa Darüşşifası, Canercangul, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Kaynaklar TDV İslâm Ansiklopedisi (Köksal Seyhan), Heba Nayel Barakat, ODTÜ Mimarlık Fakültesi Dergisi (1993), Salt Araştırma, Pera Müzesi.