Petkim Yarımca 1970'te 5 fabrikayla Körfez'de doğdu, 31 yıl sonra 1.000 çalışanıyla Tüpraş'a devredildi

Türkiye'nin ilk petrokimya kompleksi Petkim Yarımca, 1970'te etilen ve PVC dahil beş fabrikayla üretime başladı. 2001'de 60 milyon dolara Tüpraş'a geçen tesisin adı bugün Körfez'de bir caddede, hatırası emeklilerinde yaşıyor.

Körfez'in bugünkü sanayi kimliği, 1960'ların sonunda Yarımca sahilinde yükselen bir tesisle başladı. Türkiye'nin ilk petrokimya kompleksi olan Petkim Yarımca, 1970'te beş fabrikasıyla birlikte üretime geçti. Otuz bir yıl sonra ise lojmanları, sosyal tesisleri ve yaklaşık 1.000 çalışanıyla birlikte Tüpraş'a devredildi.

Bu hikâyenin en eski izlerinden ikisi bugün Salt Araştırma arşivinde duruyor. Biri ünlü fotoğrafçı Gültekin Çizgen'in çektiği kompleks karesi, diğeri sahil boyunca dizilmiş tankları gösteren bir hava fotoğrafı.

Petkim Yarımca Kompleksi. Arşiv kaydında yapının 1969'da inşa edildiği notu yer alıyor. Fotoğraf Gültekin Çizgen, Salt Araştırma

1965'TE KURULDU, 1970'TE BEŞ FABRİKA BİRDEN ÇALIŞTI Petkim, 3 Nisan 1965'te Türkiye Petrolleri Anonim Ortaklığı'nın (TPAO) önderliğinde kuruldu. Şirketin ilk adresi Kocaeli'nin Yarımca kıyısı oldu.

Şirketin kendi faaliyet raporlarına göre Petkim, 1970'te Yarımca Kompleksi'ndeki beş fabrikasıyla üretime başladı. Bu fabrikalar etilen, klor-alkali, VCM, PVC ve alçak yoğunluklu polietilen (AYPE) tesisleriydi. Yani bugün plastik borudan ambalaja kadar pek çok ürünün hammaddesi, Türkiye'de ilk kez Körfez'de üretildi.

Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü'nün (UNIDO) bir raporunda da Türkiye'nin ilk petrokimya kompleksinin 1965-1975 yılları arasında Yarımca'da hayata geçirildiği, bu yılların ülke için gerçek bir öğrenme dönemi olduğu vurgulanıyor.

SAHİLDE TANKLAR, RAY BOYUNCA TANKERLER Salt Araştırma'daki ikinci karede kıyı boyunca sıralanmış dev tanklar, arada kiremit çatılı küçük binalar, bir cami minaresi ve sıra sıra dizilmiş tanker kamyonlar görülüyor. Sağ altta tesise uzanan demiryolu hattı dikkat çekiyor.

Salt Araştırma kaydında "Petkim Yarımca Dolum Tesisleri" adıyla yer alan kare. Fotoğraf Cem Fotoğraf Stüdyosu, Salt Araştırma

Fotoğrafın arkasında yalnızca stüdyo damgası ve el yazısı notlar var, çekim yılı kayıtta belirtilmemiş. Ancak boş araziler, alçak binalar ve kamyonların modelleri, bölgenin henüz bugünkü yoğun sanayi görüntüsüne kavuşmadığı yılları hatırlatıyor.

YARIMCA BÜYÜDÜ, KÖRFEZ İLÇE OLDU Yarımca'daki ilave yatırımların ardından Petkim'in ikinci büyük kompleksi 1985'te İzmir Aliağa'da işletmeye alındı. Şirketin ağırlığı zamanla Ege'ye kaydı.

Yarımca ise fabrikalarla birlikte büyüdü. 1987'de Körfez ilçesi kuruldu ve Yarımca Belediyesi'nin adı Körfez olarak değiştirildi.

2001'DE 60 MİLYON DOLARA TÜPRAŞ'A GEÇTİ Kompleksin kaderini değiştiren karar Ekim 2001'de Resmî Gazete'de yayımlandı. Özelleştirme Yüksek Kurulu kararıyla Petkim Yarımca Kompleksi, 60 milyon dolar karşılığında Türkiye Petrol Rafinerileri'ne (Tüpraş) devredildi.

Devrin kapsamı yalnızca fabrikalarla sınırlı değildi. Arazi ve arsalar, binalar, lojmanlar ve sosyal tesisler, Sapanca su pompa istasyonu ve isale hattı, elektrik ve doğal gaz hatları da pakete dahildi. Kompleksin o dönemki yaklaşık 1.000 çalışanı da Tüpraş'a transfer edildi.

Petkim'in kendisi ise 2008'de özelleştirilerek Azerbaycan devlet petrol şirketi SOCAR bünyesine geçti.

Bugün Körfez kıyısında Tüpraş İzmit Rafinerisi'nin tankları yükseliyor. Fotoğraf Kocaeli Denge arşivi

Yarımca Kompleksi'nde çalışanlar ise bağlarını hiç koparmadı. Petkim emeklileri, emekli olduktan sonra da her yıl bir araya gelme geleneğini sürdürüyor. 2024'teki buluşmada Kamil Terzi, Mustafa Yaman, Hülya Sezer Mengü, Şemsettin Aslan, Kemal Şimşir, Fahri Kampara, Cevat Körpe ve Ali Şişman'ın içinde olduğu tertip komitesi emeklileri ve Petrol-İş Sendikası temsilcilerini aynı masada topladı. Sohbetin merkezinde yine Yarımca Kompleksi'nin anıları vardı.

Siz de Petkim Yarımca'da çalıştınız mı, lojmanlarda mı büyüdünüz? Hatıralarınızı ve eski fotoğraflarınızı Kocaeli Denge'ye yazın, Körfez'in bu hikâyesini birlikte tamamlayalım.

Kaynaklar Salt Araştırma (Gültekin Çizgen ve Cem Fotoğraf Stüdyosu kayıtları), Petkim faaliyet raporları, Özelleştirme Yüksek Kurulu kararı (Resmî Gazete, Ekim 2001), UNIDO raporu, Kocaeli Denge arşivi.