SEKA 90 yaşında, İzmit'in bayram ettiği o gün kürsü bile fabrikanın kartonundandı

İzmit Kâğıt Fabrikası 6 Kasım 1936'da açıldı. Ertesi günün Akşam gazetesi manşeti "İzmit dün büyük bir bayram günü yaşadı" diye attı. Fabrikayı kuran Mehmed Ali Kâğıtçı soyadını bu işten aldı, beş yıl sonra kurduğu fabrikadan uzaklaştırıldı.

Cumhuriyet'in ilk kâğıt fabrikası olan İzmit Kâğıt Fabrikası, sonraki adıyla SEKA, 6 Kasım 1936'da törenle açıldı. Bu cuma 90 yaşına giriyor. Fabrika 2005'te kapandı ama o günün kaydı duruyor. Ertesi sabah çıkan Akşam gazetesinin birinci sayfası, İzmit'in o gün ne yaşadığını satır satır anlatıyor.

O sayfayı ve Kocaeli Büyükşehir Belediyesi'nin SEKA arşivinden çıkan fotoğrafları yan yana koyduk.

Akşam gazetesinin 7 Kasım 1936 tarihli birinci sayfası. Manşet "İzmit dün büyük bir bayram günü yaşadı". Görsel Wikimedia Commons, kamu malı.

İKİ TREN GELDİ, BÜTÜN DÜDÜKLER ÇALDI Akşam'ın 7 Kasım 1936 tarihli sayısına göre davetliler İzmit'e Ankara'dan ve İstanbul'dan kalkan iki trenle geldi. Ankara treninde İktisat Vekili Celâl Bayar, Maliye Vekili Fuad Ağralı, İnhisarlar Vekili Ali Rana ve Meclis Reis Vekili Nuri Conker vardı.

İstanbul'dan gelenlerin arasında gazeteciler, yazarlar ve kitapçılar bulunuyordu. Sümerbank, kâğıtla işi olan herkesi çağırmıştı.

Gazete karşılamayı tek cümleyle özetliyor. "Adeta bütün İzmit ayağa kalkmış bir vaziyette idi." İstasyon, karşısındaki köprü ve sırt insanla dolmuştu. Adapazarı ve çevredeki okulların öğrencileri de misafirleri karşılamak için İzmit'e gelmişti.

İstasyondan fabrikaya özel bir hat döşenmişti. O hattan ilk geçen, davetlileri taşıyan tren oldu. Tren fabrikanın hattına girdiğinde bütün düdükler birden çaldı. Tren de düdükle karşılık verdi.

KÜRSÜ O GÜN ÇIKAN KARTONDAN YAPILDI Tören meydanındaki kürsü tahtadan değildi. Gazetenin yazdığına göre o gün fabrikanın kazanlarından çıkan kalın ve dayanıklı kartonlardan yapılmıştı. Fabrikanın üstünde elektrik ışıklarıyla yazılmış büyük bir yazı vardı.

Bayar bu yazıyı yüksek sesle okudu. Gazetenin aktardığı cümle "El işte, gönül ülküde" diye başlıyor.

İlk konuşmayı Vali Hamid Bey yaptı. Fabrikanın daha ilk günden dört yüzden fazla kişiye iş sağladığını, şehre canlılık getirdiğini söyledi. Ardından İzmit Belediye Reisi konuştu. Bayar ise fabrikanın sanayi programındaki yedinci tesis olduğunu, fikrini ortaya atanların da planını çizenlerin de inşa edip işletenlerin de "memleket çocukları" olduğunu anlattı. Kurdeleyi Maliye Vekili Fuad Ağralı kesti. Aynı gün iki yeni fabrikanın da temeli atıldı.

Bayar törenden sonra makineden çıkan ilk kâğıtlardan birine Akşam okurları için birkaç satır yazdı. Gazete bunu birinci sayfada çerçeve içinde verdi. Bayar, "kendi kâğıdımızın üstüne" yazmaktan duyduğu mutluluğu anlatıyordu.

Mehmed Ali Kâğıtçı ziyaretçilerle birlikte fabrikanın önünde. Fotoğraf Kocaeli Büyükşehir Belediyesi SEKA arşivi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

SOYADINI FABRİKADAN ALAN ADAM Bu fabrikanın arkasında bir isim var. Mehmed Ali Bey 1899'da Heybeliada'da doğdu. 1922'de Darülfünun'dan kimyager olarak mezun oldu. 1925'te kâğıtçılık öğrenmek için Almanya'ya, bir yıl sonra Fransa'ya gitti.

Fransa'da kâğıt fabrikalarında işçi olarak çalıştı. Grenoble'daki Kâğıtçılık Enstitüsü'nü 1927'de birincilikle bitirip Türkiye'ye döndü.

Döner dönmez gazetelere yazdı, konferanslar verdi. Derdi tekti. Türkiye kâğıdını dışarıdan almamalı, kendi üretmeliydi. 1928'de bastırdığı kitapçığa "Selüloz Sanayiinde Müstehlik Değil Müstahsil Olmalıyız" adını verdi. Yani tüketen değil üreten olmalıyız.

1 Mart 1934'te Sümerbank'ta göreve başladı. Fabrikanın projeleri onun yönetiminde hazırlandı. Temel 14 Ağustos 1934'te atıldı. Soyadı Kanunu çıkınca "Kâğıtçı" soyadını aldı. 18 Nisan 1936'da makineden ilk kâğıt çıktı. Arşivdeki fotoğraf o günü gösteriyor.

İşçiler ve mühendisler ilk tabakaları ellerinde tutuyor. Arkadaki makinenin üzerinde üretici firmanın adı ve yılı okunuyor, "J. M. Voith Heidenheim 1934".

Kurucu müdür Mehmed Ali Kâğıtçı çalışma masasında. Fotoğraf Kocaeli Büyükşehir Belediyesi SEKA arşivi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0.

KURDUĞU FABRİKADAN BEŞ YIL SONRA UZAKLAŞTIRILDI Kâğıtçı fabrikayı açılışından sonra beş yıl yönetti. 1941'de önce müdürlükten alındı, haziran ayında kurumdaki görevine tümüyle son verildi. Bir daha SEKA'da resmî görev almadı. Kalan tek bağı, 1952'ye kadar başkanlığını sürdürdüğü Kâğıtspor oldu.

Kâğıttan ise kopmadı. İstanbul Teknik Üniversitesi'nde kâğıtçılık dersleri verdi, kitaplar yazdı, yurt dışındaki toplantılarda Türkiye'yi temsil etti. 3 Temmuz 1963'te Almanya'nın Baden-Baden kentinde Kâğıt Tarihi Araştırma Enstitüsü'nün Altın Şeref Yüzüğü kendisine takdim edildi. 1 Ekim 1982'de, doğduğu Heybeliada'da hayatını kaybetti.

BUGÜN GERİYE NE KALDI SEKA 2005'te kapatıldı. Fabrikanın arazisi bugün Sekapark. Eski üretim binaları ise SEKA Kâğıt Müzesi olarak geziliyor. Müzeyi ve çevresini İzmit'te gezilecek yerler dosyamızda anlatmıştık. Müzedeki son sergiyi de buradan okuyabilirsiniz.

Sizin ailenizde de SEKA'da çalışan var mıydı? Elinizde o yıllardan bir fotoğraf, bir sicil kartı, bir hatıra varsa [email protected] adresine yazın. Gönderdikleriniz bu dosyanın devamı olacak.

Kapak fotoğrafı 18 Nisan 1936'da üretilen ilk kâğıdı gösteriyor. Fotoğraf Kocaeli Büyükşehir Belediyesi SEKA arşivi, Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Kâğıtçı'nın yaşam öyküsü, Vikipedi maddesinin dayandığı SEKA Tarihi kitabından (SEKA Genel Müdürlüğü, 1996) aktarıldı.