Gümüşhane’nin Deli Balı, Antik Çağ Ordularını Bile Dize Getirdi

Gümüşhane başta olmak üzere Doğu Karadeniz Dağları’nda üretilen ve halk arasında “deli bal” olarak bilinen bal, yalnızca doğal bir ürün değil, binlerce yıllık tarihî anlatıların da konusu.

Gümüşhane başta olmak üzere Doğu Karadeniz Dağları’nda üretilen ve halk arasında “deli bal” olarak bilinen bal, yalnızca doğal bir ürün değil, binlerce yıllık tarihî anlatıların da konusu. Antik Yunan ve Roma ordularının ağır kayıplar vermesine neden olan bu bal, Ksenophon ve Strabon’un eserlerinde dikkat çekici olaylarla yer alıyor.

Gümüşhane’nin de içinde bulunduğu Doğu Karadeniz Dağları, yüzyıllardır yalnızca doğal güzellikleri ve zengin bitki örtüsüyle değil, kendine özgü balıyla da dikkat çekiyor. Gümüşhane, Trabzon ve Giresun çevresindeki yüksek dağlık alanlarda üretilen “deli bal”, antik çağlardan günümüze ulaşan ilginç hikâyeleriyle tarih sayfalarında kendine yer buluyor.

Geçmişte Pontus Dağları olarak anılan bu coğrafyanın antik Yunan ve Roma dünyasındaki kötü şöhretinin arkasında ise şaşırtıcı bir neden bulunuyor: Zehirleyici etkiye sahip bal.

Ksenophon’un Ordusu Deli Balın Etkisiyle Sarsıldı Doğu Karadeniz’in deli balını tarih kayıtlarına taşıyan isimlerden biri, Atinalı filozof, tarihçi ve asker Ksenophon oldu. Ksenophon, MÖ 401 yılında Pers prensi Genç Cyrus’un Kral II.

Artaxerxes’e karşı başlattığı başarısız isyanın ardından yurda dönmeye çalışan ve tarihe “On Binler” adıyla geçen Yunan paralı askerlerinin arasındaydı.

Cyrus’un öldürülmesi ve isyanın bastırılması üzerine kendilerini düşman topraklarında yalnız bulan askerler, uzun ve zorlu bir yolculuğa çıktı. Pers kuvvetlerinin takibinden ve yerel toplulukların saldırılarından kurtulmaya çalışan birlikler, Karadeniz kıyısına ulaşabilmek için Bayburt ve Gümüşhane üzerinden geçerek dağlık bölgeye ilerledi.

Bugünkü Trabzon çevresinde bulunan Trapezus kentine ulaşmak isteyen askerler, kıyıya inmeden önce dağlarda birkaç gün konaklamak zorunda kaldı. Yol boyunca köylerin çevresinde çok sayıda arı kovanı ve bal peteğiyle karşılaşan askerler, buldukları balı tüketmekte tereddüt etmedi.

Ancak bu tatlı yiyecek kısa süre içerisinde büyük bir felakete dönüştü.

Ksenophon, Anabasis adlı eserinde yaşananları çarpıcı ifadelerle anlattı.

“Bal yiyen askerlerin akıl sağlığını kaybetmiş gibi davrandığını, kusma ve ishal yaşadıklarını, ayakta duramayacak kadar güçsüz düştüklerini kaydetti. Az miktarda bal tüketenler sarhoş gibi davranırken fazla yiyenler adeta delirerek yere yığıldı.

Ksenophon’un anlatımına göre çevre, sırtüstü yatan askerlerle dolmuş, ortaya savaşta yenilmiş bir ordunun görüntüsünü andıran manzara çıkmıştı. Neyse ki askerlerin yaşadığı ağır belirtiler yaklaşık 24 saat sonra hafifledi. Birkaç gün dinlenen birlik, Trapezus’a doğru yolculuğuna devam edebildi.”

Bu Kez Roma Ordusunu Hedef Aldı Deli balın antik çağlardaki etkisi yalnızca Yunan askerleriyle sınırlı kalmadı. Yüzyıllar sonra Roma ordusu da aynı coğrafyada benzer bir tuzağa düştü.

Romalı coğrafyacı ve tarihçi Strabon’un Geographika adlı eserinde aktardığı olay, balın bu kez bilinçli bir savaş taktiği olarak kullanıldığını ortaya koyuyor.

MÖ 66 yılında Pontus Kralı VI. Mithridates’e karşı Roma kuvvetlerine komuta eden Pompeius’un ordusu, Doğu Karadeniz Dağları’ndan geçerken Heptacometae adı verilen yerel bir topluluğun saldırısına uğradı.

Strabon’a göre bölge halkı, zehirli bal karışımı bulunan kapları askerlerin geçeceği güzergâha yerleştirdi. Balı ikram olarak değerlendiren Romalı askerler karışımı tüketince sersemledi ve kendilerini savunamayacak duruma geldi.

Bu fırsatı değerlendiren Heptacometae, Roma birliklerine saldırdı. Strabon, bu tuzak sonucunda Pompeius’un ordusuna bağlı üç birliğin yok edildiğini yazdı.

Böylece Doğu Karadeniz Dağları’nın doğal zenginliklerinden biri olan deli bal, Roma ordusuna karşı kullanılan etkili bir silaha dönüştü.

Yüzyıllar Sonra Bilim İnsanları Gizemi Çözdü Antik çağlarda askerleri etkisiz hale getiren bu balın sırrı, yüzyıllar boyunca merak konusu oldu. 19. yüzyılın sonlarında yapılan bilimsel çalışmalar, deli balın zehirleyici özelliğine ilişkin önemli bulgular ortaya koydu.

1889 yılında gerçekleştirilen bir araştırmada, Pontus balındaki zehirleyici etkinin, arıların sarı çiçekli ormangülü türlerinden topladığı nektarda bulunan andromedotoksin maddesinden kaynaklandığı kanıtlandı.

Bugün “deli bal” olarak bilinen bu ürünün oluşumunda özellikle Rhododendron luteum türü ormangüllerinin önemli rol oynadığı biliniyor. Bu bitkilerin yoğun olduğu bölgelerde, özellikle mayıs ve haziran aylarında üretilen balda bulunan toksik maddeler, tüketildiğinde insan sağlığını olumsuz etkileyebiliyor.

Baş dönmesi, tansiyon düşmesi ve bilinç değişikliği gibi etkiler oluşturabilen deli bal, bu yönüyle diğer ballardan ayrılıyor.

Gümüşhane’nin Doğası Tarihin İçinde de Yaşıyor Gümüşhane’nin de uzandığı Doğu Karadeniz Dağları, binlerce yıldır doğasıyla insanları etkilerken, bitki örtüsünün ortaya çıkardığı sıra dışı ürünlerle de tarihe konu oluyor.

Ksenophon’un askerlerinin yaşadığı şaşkınlık ve Strabon’un kayıtlarına geçen Roma ordusunun uğradığı kayıp, bugün deli bal olarak tanıdığımız ürünün yalnızca bir yöresel lezzet olmadığını gösteriyor.

Gümüşhane’nin dağlarında yetişen bitkilerden beslenen arıların ürettiği bal, böylece antik çağların savaş anlatılarıyla günümüz arasında dikkat çekici bir bağ kuruyor. Binlerce yıl önce orduları çaresiz bırakan bu doğal ürün, bölgenin tarihî ve doğal zenginliğinin sıra dışı örneklerinden biri olarak varlığını sürdürüyor.

Son bir ayda gumuskoza.com.tr sitesinde 622.970 gerçekleşti.