Şah’sız Üç Deyiş

Önderlerimizin adı yaşatılıyor, mücadeleci kimliği siliniyor Alevi hafızasında kuşaktan kuşağa aktarılan anlatılardan biri Sivas’ın Sofular köyünde Pir Sultan Abdal’ın yanında yetişen Hızır adındaki bir genç ile ilgilidir. Hızır yıllar sonra paşa olur ve Sivas’a vali olarak döner.

Cezalandırılması için karşısına getirilen, eski piridir. Anlatıya göre Hızır Paşa ona bir çıkış yolu gösterir; içinde “Şah” geçmeyen üç deyiş söylerse canı bağışlanacaktır. Pir Sultan sazını ister. Üç deyiş söyler. Üçünde de Şah’ı anar.

Ardından Sivas’ta darağacına götürülür. Alevi toplumunun yüzlerce yıldır dile getirdiği bu anlatı tartışmalı değil, canlı bir hafızanın aktarımıdır. Pir Sultan’dan istenen susması değildi. Konuşmalıydı ama esas söyleyeceklerinden vazgeçmeli, en önemli sözlerine ve özüne veda etmeliydi.

Bugün Alevi toplumundan istenen de buna benziyor. Adlar yaşıyor, hikâyeler eksiliyor, içi boşaltılıyor Hallacı Mansur, Baba Resul, Baba İshak, Nesimi, Hacı Bektaş Veli, Abdal Musa, Kalender Çelebi, Pir Sultan Abdal, Şah Hatayi, Şeyh Bedreddin, Börklüce Mustafa, Torlak Kemal, Hubyar Sultan, Abdal Musa, Seyit Rıza ve niceleri… Bu isimler yalnızca geçmişte yaşamış şahsiyetler değil.

Farklı çağlarda, farklı koşullarda düşünsel, inançsal ve siyasal hareketlerin içinde yer almış, Anadolu’nun, Mezopotamya’nın ve Alevi coğrafyasının hafızasında derin iz bırakmış önderlerimizdir. Kimileri iktidara karşı doğrudan direnişin önderliğini yaptı, kimileri o direnişin simgesi oldu.

Bugün ise bu önderler, yaşadıkları çağın toplumsal ve siyasal gerçeklerinden koparılıyor; seçilmiş birkaç söz ve kültürel temsil üzerinden yeniden tanımlanıyor. Adları anılıyor, anma törenleri düzenleniyor, sözleri duvarlara yazılıyor.

Neye karşı durdukları, hangi bedeli ödedikleri ise geri planda tutuluyor. Bu seçicilik yalnızca dışarıdan gelmiyor; zaman zaman Alevi kurumlarının kendi içindeki eğilimlerden de besleniyor. Hatırlanan söz, unutturulan duruş Geçmiş yalnızca resmi tarih anlatılanlardan oluşmaz.

Anlatılmayanlar, üstü örtülenler, görmezden gelinenler ve özellikle öne çıkarılanlar da bir toplumun tarih algısını belirler. Birkaç örnek bunu açıkça göstermeye yeterde artar bile. Şeyh Bedreddin bugün çoğunlukla bir düşünür, bir hukuk âlimi olarak anılıyor.

Bu doğru, ama eksik. Bedreddin, Serez’de I. Mehmed’in huzurunda yargılandı. Hakkında verilen fetva kaynaklara “kanı helal, malı haram” diye geçti. Bu hüküm, Bedreddin’in neden ortadan kaldırıldığını, hakkında söylenen pek çok övgüden daha açık anlatır.

Bedreddin’in yol arkadaşını Börklüce Mustafa’nın sonunu, dönemin Bizans tarihçisi Dukas kayda geçirdi. Dukas’a göre Börklüce, elleri tahtaya çivilenmiş halde bir deve üzerinde Ayasluğ sokaklarında dolaştırıldı. İnancından dönmeyen müritleri gözlerinin önünde öldürüldü.

Dukas, ölüme giden bu insanların “Dede Sultan Eriş” demekten başka bir söz söylemediklerini yazar. Hacı Bektaş postnişinlerinden Kalender Çelebi, 1527’de, Kanuni döneminde, Osmanlı kuvvetlerini birçok kez geri püskürten geniş bir halk hareketinin önderiydi.

Haziran 1527’de Elbistan yakınlarında katledildi. Hacı Bektaş Veli’nin adı her ağustosta binlerce kez anılırken, aynı ocaktan gelen Kalender Çelebi’nin adı neredeyse duyulmaz durumdadır. Ve yakın tarihimizde Seyit Rıza 15 Kasım 1937’de Elazığ’da, Buğday Meydanı’nda idam edildi.

İnfazı yürütmek üzere Ankara’dan gönderilen İhsan Sabri Çağlayangil, yıllar sonra anılarında o sabahı anlatır: Hava soğuktur, meydanda kimse yoktur. Ama Seyit Rıza meydan insanla doluymuş gibi konuşur: “Evladı Kerbelayıh, Bı Hatayıh.

Ayıptır. Zulümdür. Cinayettir.” Bu dört örnek aynı çağın, aynı koşulların ürünü değil; her birinin kendi tarihsel bağlamı var ve öyle okunmalı. Ama ortak bir yanları var: Hepsi hatırlanıyor ama hiçbiri kendi hakikatiyle mücadelesiyle hatırlanmıyor, bunun üstü örtülüp başka şekillerde lanse ediliyor.

Sevgi ile direniş karşıt değildir Buradaki tartışma konumuz, önderlerimizin ne kadar sevgi ve hoşgörü taşıdığı değildir. Aleviliğin çok güçlü bir mistik ve evrenselci damarı olduğu doğrudur. Yetmiş iki millete bir gözle bakmak bu inancın en değerli mirasıdır.

Sorun, bu damarın bilinçli olarak tek yüz haline getirilmesi; mücadeleci ve siyasal yönün ise sistemli biçimde geri itilmesidir. Oysa Pir Sultan’ın deyişlerindeki aşk ile darağacına yürüyüşü aynı insanın iki ayrı yüzü değil, birbirini tamamlayan çokluğun içindeki birlik anlayışıdır.

Seyit Rıza’nın son sözlerindeki Kerbela, Alevi inancının kalbindeki Kerbela’dır. Bu gelenekte mistik olanla mücadeleci olan birbirinden ayrılmaz. Biri alınıp öteki bırakıldığında geriye kalan Alevilik değil, Aleviliğin izin verilmiş bir versiyonu olur.

Tarihimizi kim anlatıyor? Bir toplumun önderlerinin adını yaşatırken tarihsel kimliklerini yeniden biçimlendirmek, o toplumun geçmişi üzerindeki söz hakkına müdahale etmektir. Burada yapılan yalnızca tarihi eksik anlatmak değil; Aleviliği kendi tarihsel gerçekliğinden koparıp daha “güvenli”, egemen inanç anlayışıyla uyumlu bir çerçeveye yerleştirme çabasıdır.

Ad korunuyor, içerik daraltılıyor, içi boşaltılıyor. Bir inancın adını tanımakla, o inancın kendini tanımlama hakkını tanımak aynı şey değildir. Asıl soru da burada başlıyor. Alevilik adına konuşanların sayısı artarken, Alevi toplumunun kendi tarihini kendi kavramlarıyla anlatma hakkı neden hâlâ tartışma konusu?

Önderlerimizin belirli sözleri sürekli tekrarlanırken, yaşadıkları dönemin iktidar ilişkileri ve ödedikleri bedeller neden aynı açıklıkla konuşulmuyor? En önemlisi de şu: Bizim tarihimizden neyin korunacağına, neyin unutulacağına, neyin yeniden yorumlanacağına kim karar veriyor?

Bu karar yalnızca dışarıda verilmiyor; zaman zaman Alevilerin kendi içindeki eğilimlerin rekabetiyle de şekilleniyor. Bunu görmeden yalnızca dışarıyı eleştirmek, sorunun yarısını konuşmak olur. Bu sorular yalnızca tarih yazımını ilgilendirmiyor.

Aleviliğin bugün nasıl tanımlandığıyla, kurumlarının nasıl düzenlendiğiyle ve Alevi toplumunun kendi geleceği üzerinde ne ölçüde söz sahibi olduğuyla doğrudan ilgilidir. Asimilasyonun sessiz yolu Bir toplumu asimile etmenin yollarından biri, tek başına önderlerini unutturmak değil, adlarını koruyup tarihsel kimliklerini başka bir anlayışın içine yerleştirmektir.

Böylece geçmişin mücadeleci önderleri bugünün sessiz sembollerine dönüşür; toplumun hafızası seçilmiş anlatılar üzerinden yeniden kurulur. Oysa bizim tarihimiz başkalarının seçtiği sözlerden, uygun gördüğü kimliklerden ve çizdiği inanç sınırlarından ibaret değildir.

Önderlerimizi anlamak, onları bugünün ihtiyaçlarına göre yeniden biçimlendirmek değil; yaşadıkları çağın bütün gerçekliği içinde değerlendirmektir. Bu da mistik ve mücadeleci yüzlerini birlikte görmeyi gerektirir. Pir Sultan’ın cevabı Hızır Paşa’nın Pir Sultan’dan istediği ile bugün istenen aynı şeydir.

Söyle, ama özünü çıkararak söyle. Deyişlerin okunsun, ama içlerinde kime bağlı olduğun, neye karşı durduğun belli olmasın. Pir Sultan bunu kabul etmedi. Bugün hâlâ hafızalarda canlılığını korumasının nedeni de budur. 89 yıl önce tam da bu günlerde Elazığ’da darağacına yürüyen Seyit Rıza’nın son sözleri de Şah’sız, Kerbelasız değildi.

Tartışılan yalnızca geçmişin nasıl anlatılacağı değil; Aleviliğin kim tarafından ve hangi yetkiyle tanımlanacağıdır. Tarih tam da burada, geçmişi anlatmanın değil, bugünü yönetmenin aracına dönüşüyor. Aşk ile, muhabbet ile… *Bu içerik serbest gazeteci veya konuk yazarlar tarafından hazırlanmıştır.

Bu içerikte yer alan görüş ve ifadeler yazara aittir ve Independent Türkçe'nin editöryal politikasını yansıtmayabilir.