Nessos’un Gömleği | Havanur Taflan

“Tanrım, bana biraz daha zaman ver, sadece yazacak kadar… “

Doğadaki yıkım bile bir döngünün hizmetindedir. Ölüm bir son değil, dönüşümün ön şartıdır. Çürüme, toprağın iştahıdır. İşte insan aklı doğanın bu döngüsel mantığından koptuğunda… çizgisel ve biriktiren bir yanılsamaya kapılır.

Doğadaki ateş arındırır; fazlalığı alır sonra çekilir. Ya insanın çıkardığı ateşler… Savaşlar, krizler, hırslar… kirden ve kibirden beslenen… İnsanın ektiği tarladan doğanın dengesi değil, kendi yapay kötülüğü biçilir sadece.

İnsan kendini doğayla içselleştiremediği için değil, doğanın yasasını kendi bencil çıkarlarına göre eğip bükebileceğini sandığı için yanılır. Yaşamdaki en büyük trajedimizdir bu. Doğanın bir parçası olduğumuzu unutup kendi yarattığımız sahnede tanrıcılık oynamak.

Ya o sahne çöktüğünde… “Nerede bu bahar?” diye hayıflanmamız… Oysa gök hiçbir zaman bir şey vaat etmemiştir ki bize. Kendi kazdığımız kuyuya düşüşümüzü bir nehrin akışı kadar tarafsız ve soğuk bir sessizlikle seyretmekle meşguldür o.

Irène Némirovsky, Rusya’daki Bolşevik Devrimi’nden kaçar. Fransız edebiyatının en parlak yazarlarından biri olur. Fransa’yı bir sığınak, dilini ve kültürünü ise ruhunun evi olarak görür. Ya Fransa? 1940’ta Vichy rejimi kurulduğunda, onu bir günde ‘yabancı’, ‘istenmeyen Yahudi’ ilan eder. Kitaplarının yayımlanmasını yasaklar. Sonra tutuklayıp Auschwitz’e ölüme gönderir.

Tüm bunlara rağmen Némirovsky ölünceye kadar kin gütmez ona. Fransız halkının korkularını, sınıfsal zaaflarını, panik anında nasıl birer canavara dönüştüklerini yazar. Ama diğer taraftan da halkın içindeki kırılgan, masum, kandırılmış insanı kaydetmeyi ihmal etmeden. Tıpkı doğanın o tarafsız bakışı gibi bakar ait olamadığı bu dünyaya…

“Köylüler sonbaharda tarlaları temizlemek için anızları yakarlar… Bütün o zararlı otlar, çürümüş kalıntılar alevlerin içinde yok olur. Bizim üzerimizden geçen de işte böyle bir ateş. Canımızı yakıyor, her şeyimizi kül ediyor ama geriye sadece temizlenmiş, arınmış toprak kalacak.”

Birinci Dünya Savaşı siperlerinden 1940 hezimetine uzanan zamanda Fransız toplumunun farklı sınıfsal, ahlaki ve psikolojik tutumlarını ele alır Sonbahar Ateşleri romanıyla. Savaşı ve onu izleyen çürümeyi… Sadece erkeklerin gözünden değil; savaşın bedelini bekleyerek, onararak, yas tutarak veya tersine o enkazdan sınıfsal bir intikam çıkararak ödeyen kadınların iç dünyasından parçalayarak anlatır okura.

Yaşadığı zamanın kaydını tutar ölmeden. Tarihin bir kasap gibi çalıştığı bu iki savaş dönemini masaya yatırır tam bir cerrah titizliğiyle… Bir tarafta tarihi yazan generaller, politikacılar ve borsa simsarları… Diğer tarafta tarihin yarattığı enkazı temizleyen kadınlar…

“Erkekler savaşı fetheder, zaferler kazanır ya da yenilirlerdi; kadınlarsa beklerdi. En ağır yara cephede değil, o sessiz odalarda, hiçbir haberin gelmediği akşamlarda açılırdı.”

Bernard, Mastal ve Détang gibi karakterleriyle toplumsal yozlaşmayı göstermeye çalışırken iki kadın figürüyle sahnenin diğer tarafını ortaya serer. Thérèse bu kirli çağın bedelini evde bekleyerek ve sessizce onararak öderken; Renée, kurban olmayı reddedip erkeklerin kurduğu bu yozlaşmış çarkın kurallarını yine erkeklere karşı kullanan, o sahte ışıltının içinden kendi sınıfsal intikamını çıkaran öteki kadın yüzüdür anlatıda.

Tüm gayrimeşru işler, rüşvet ve borsa manipülasyonlarıyla çağın sahte ışıklarını sahneye taşır Némirovsky. Bu ışıkların büyüsüyle savrulan hayatlar; diğer tarafta ise savaşın acımasız yüzü… Ya para hırsıyla görmezden gelinenler… “…uzman dediğin adam bir meselede kendini ilgilendiren kısımdan ötesini göremez.

Bu onların hayal edebileceğinden çok daha geniş, çok daha kapsamlı bir şey. Beyler… havacılık sanayii, var olan bu küçücük zorluktan ilham almalı ve bunun üstesinden parlak bir şekilde… tabiri caizse tam bir Fransız gibi gelmelidir.”

Ama Paris bombalanınca bütün o sahte servetler, borsa balonları ve lüks yaşam bir gecede darmadağın olur. “Artık hiçbir şey kalmamıştı. Hepsi kaçmıştı. Nefis, yüzeysel, hafif ne varsa onu terk etmişti… Sadık bir eş, çocuklar, bunlar muazzam şeylerdi, ama… acaba o bunları hak ediyor muydu?

Daha önce kendine bu soruyu hiç sormamıştı. Şimdi ise bu soru durmadan kulaklarında çınlayıp duruyordu. Yaşamı salt başarısızlıktan ibaretti (kendini bir yol kenarında ay ışığında çakıl taşı toplayan, ceplerini elmaslarla doldurduğunu zanneden bir deli gibi görüyordu, şimdi o delinin aklı başına gelmişti, heyhat!). Kötü bir baba, kötü bir koca olmuştu.”

Savaşın ve patriyarkal düzenin erkeğe dayattığı kazanmak, hükmetmek ve mülk edinmektir hep. İşte tam da bu yüzden Bernard savaştan döndüğünde sıradan bir memuriyeti eziklik sayar. Kolay para, lüks, metresler ve güç erkekliğini kanıtlamanın tek yoludur.

Bu hayatın sığlığını, ahlaksızlığını ve kendisini çürüttüğünü bilir bilmesine… Ama yine de… Elde ettiği o sahte statüyü kendi eliyle söküp atmak istemez. Nessos’un gömleğidir bu. Bir kez giyildiğinde bedene yapışan.

“Bunlar çok pis, çok çirkin şeyler… Bir gün Thérèse’le evleneceğim. Fakat insan bir kez bunların tadını aldı mı, diye düşünüyordu ani bir dürüstlükle: Renée gibi kadınlar, bir imza ve New York’a, Washington’a yapılan eğlenceli bir yolculuk karşılığında üstüne oturulan yüz bin frank gibi meblağlar insan bunlardan bir daha vazgeçemezdi. Nessos’un gömleğiydi bu.”

Mitolojide Nessos, Herakles’in eşi Deianira’ya tecavüz etmeye kalkışır. Herakles, Nessos’u zehirli bir okla vurarak öldürür. Nessos ölmeden önce Deianira’ya kurnazca bir yalan söyler: Kendi zehirli ve kanlı gömleğini bir kaba almasını, Herakles’in sevgisini kaybetme korkusu yaşadığı an bu kanlı gömleği Herakles’e giydirmesini, böylece Herakles’in sonsuza dek kendisine sadık kalacağını telkin eder.

Yıllar sonra Herakles başka bir kadına ilgi gösterdiğinde Deianira, Nessos’un bu gömleğini Herakles’e giydirir. Gömlek Herakles’in bedenine yapışır; derisini yakmaya, etini kemiğinden ayırmaya başlar. Herakles gömleği çıkarmaya çalıştıkça kendi etini de beraberinde koparır.

Acıdan kurtulamayan Herakles, nihayetinde kendisini bir odun yığınına atarak yakılmasını ister.

Bir kez tadı alındığında insanı ve toplumları bir daha asla eskiye, saflığa ve dürüstlüğe döndürmeyen o yıkıcı kapitalist ve ahlaki bağımlılığın ta kendisidir bu gömlek. Vicdansız zamanların gömleğini Fransa da giymiştir.

“Artık kimse emeğin değerini bilmiyordu. Bir gecede borsa kurlarıyla zenginleşenlerin, dürüstlükle alın teri dökenlere acıyarak baktığı bir çağ başlamıştı.” 1930’ların sonunda… Bütün toplumun bedenini yakmaya, ordunun ve devlet çarkının içini boşaltmaya başlar.

Erkekler hayatı yakıp yıkmaya devam ederken… Yarattıkları her travmanın kahrını çekmek ve enkazı kaldırmak kadının omzuna yüklenir yine. Feda edilenler de genç kuşaklardır. “Bizi feda eden onlar, diye düşündü. Savaş çıkacak diyorlar… O savaşı hazırlayan onlar.

Ondan korkuyormuş gibi yapıyorlar… Ama kesin olan bir şey var, o da o uçuruma önce gençlerin düşeceği.”

Bernard’ın finaldeki çöküşü… Hırsıyla kendi evladının katili olmuş bir babanın kaçamayacağı o korkunç vicdan azabıdır. Ya Thérèse’in romanın sonunda kocasını kapıda kabul edişi… Erkeklerin yarattığı o büyük tarihsel yangından arta kalan enkazı, hayat başka türlü akmayı bilmediği için sırtlanma mecburiyetidir sadece.

“Bernard, diye mırıldandı ve ancak kocasının dudaklarını yanağında hissettiğinde onun gerçekten kocası olduğunu anladı ve gözyaşlarına boğuldu. Ve aynı anda (tek bir bakış, tek bir iç çekiş, Bernard’ın ona sarılırken bastırdığı kısacık hıçkırık buna yetmişti,) kocasının artık değişmiş, olgunlaşmış, daha iyi bir adam olarak döndüğünü ve artık kendisine, sadece kendisine ait olduğunu da anladı.”

Evet, Thérèse o yangından sağ çıkmıştır. Şimdi sadece kendine aittir kocası…Ama…Üzerine sinen is kokusu ve önünde uzanan uçsuz bucaksız ayazla ne yapacaktır şimdi?

1912’den 1941’e kadar adım adım izini sürdüğü o toplumsal çürümenin ve vicdansızlığın faturasını, romanını tamamladıktan sadece aylar sonra kendi hayatıyla ödeyen Némirovsky?

“Vicdan, lüks salonlarda ancak bir aksesuar kadar yer bulabiliyordu; modası geçtiğinde bir kenara atılan, kirlendiğinde ise görmezden gelinen bir aksesuar.”

Némirovsky, Irène. Sonbahar Ateşleri, çev. Berna Günen, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

Kategoriler Yazı An Post İrlanda Kitap Ödülleri’nde 2026 kısa listeleri açıklandı Üç Kadın, Tekrar Eden Yazgılar: Gertrude Stein’ın Üç Hayat’ı | Emre Aydoğdu Önemli İsimleri Kendine Âşık Eden Bu Kadın’ın Sırrı Neydi? | Elif Arslan Hem Doğmatik Hem Kuşkucu Felsefe | Aynur Kulak Jack Sparks doğaüstü güçlerin peşinde | Serkan Parlak Yeni bir dünya yaratmak elimizde | Havanur Taflan Melih Cevdet Anday’ın İsa’nın Güncesi’ni neden okumalısınız? | Erdinç Akkoyunlu Yorum yapın Yanıtı iptal et Yorum yapabilmek için oturum açmalısınız.