Kataraktı Ses Dalgalarıyla Parçalamak: Charles Kelman’ın Cerrahiyi Değiştiren Fikri

Temmuz 1967’de American Journal of Ophthalmology’de yayımlanan bir makale, katarakt cerrahisinde yeni bir yaklaşımı tanıtıyordu. Charles D. Kelman’ın “ön rapor” olarak sunduğu çalışmanın konusu, bulanıklaşmış göz merceğinin parçalanarak emilmesi ve küçük bir kesiden çıkarılmasıydı. Fakoemülsifikasyon adıyla tanınacak bu yöntem, henüz gelişiminin erken aşamasındaydı. [1]

Kelman’ın çözmeye çalıştığı sorun açıktı: Merceği çıkarmak için açılan kesiyi küçültmek. Ancak bunun için merceği gözün içinde parçalamak, parçaları uzaklaştırmak ve çevredeki hassas dokuları korumak gerekiyordu. Bir fikrin uygulanabilir cerrahi yönteme dönüşmesi; deneyleri, mühendislik çalışmalarını ve yeni bir ameliyat tekniğinin öğrenilmesini gerektirecekti.

MERCEĞİN BOYUTU, KESİNİN SINIRINI BELİRLİYORDU

Katarakt, gözün doğal merceğinin saydamlığını kaybetmesidir. Göz yüzeyinde oluşan ve sıyrılarak alınabilecek bir tabaka değildir. Katarakt ameliyatında bulanıklaşan mercek çıkarılır; günümüzde onun yerine yapay bir göz içi merceği yerleştirilir. [6]

Merceğin ya da mercek çekirdeğinin büyük bir parça hâlinde çıkarılması, bu dokunun geçebileceği genişlikte bir açıklık gerektiriyordu. Kelman’ın üzerinde çalıştığı yaklaşım, bu zorunluluğu değiştirmeyi hedefliyordu: Mercek içeride küçük parçalara ayrılabilirse, dışarı çıkarılması için gereken kesi de küçülebilirdi.

1930’da New York’ta doğan Kelman, tıp eğitimini Cenevre’de tamamlamış, göz hastalıkları uzmanlık eğitimini Philadelphia’daki Wills Eye Hospital’da almıştı. Sonraki meslek yaşamında New York’taki göz hastanelerinde çalıştı. [7] Küçük kesili cerrahi arayışı, onun klinik deneyimiyle yeni cihaz geliştirme çalışmalarının kesiştiği alandı.

DİŞ HEKİMİ ZİYARETİ: GERÇEK BİR BAĞLANTI, EKSİK BİR ÖYKÜ

Fakoemülsifikasyonun doğuşu çoğunlukla Kelman’ın diş hekimi koltuğunda ultrasonik diş taşı temizleme cihazını fark etmesiyle anlatılır. Diş hekimliğiyle kurulan bu bağlantı kaynaklarda yer alır. Ancak bütün gelişimi tek bir ilham anına bağlamak, öncesindeki araştırmaları ve sonrasındaki teknik güçlükleri gölgede bırakır.

Christopher T. Leffler ve Stephen G. Schwartz’ın 2025 tarihli araştırması; vakıf kayıtlarını, mühendislik notlarını ve tanıklıkları karşılaştırarak bu öyküyü yeniden değerlendirdi. Araştırmaya göre Kelman, 1962’den itibaren farklı yöntemler üzerinde çalışıyordu.

Küçük kesili katarakt cerrahisini de kapsayan araştırma desteği ise Ocak 1964’te başlamıştı. [2]

Kelman ile diş hekimi Lawrence Kuhn’un anlatıları, ultrasonik cihazın Kuhn’un muayenehanesinde görülmesi ve çıkarılmış bir mercek üzerinde denenmesi konusunda örtüşüyor. Bununla birlikte ilk denemenin sonucuna ilişkin hatırlamalar farklılık gösteriyor.

Kelman’ın cihazdan tam olarak ne zaman ve hangi kişi aracılığıyla haberdar olduğu da kesin biçimde belirlenemiyor. [2]

Dolayısıyla diş hekimi ziyareti, araştırmanın önemli bir parçası olarak değerlendirilebilir. Fakat bütün ayrıntıları kesinleşmiş, tek başına buluşu açıklayan bir keşif sahnesi olarak sunulamaz.

ANTON BANKO’NUN MÜHENDİSLİK KATKISI

Diş yüzeyinde kullanılan bir ultrasonik aletin göz içinde güvenle çalışabilmesi için önemli değişiklikler gerekiyordu. Bu aşamada Cavitron şirketinde çalışan mühendis Anton Banko’nun katkısı belirleyici oldu.

Leffler, William Banko ve Schwartz’ın 2026’da yayımladığı araştırma, Anton Banko’nun 13 Ocak 1966 tarihli teknik notunu değerlendirdi. Belgede Kelman ile Banko’nun görüşmesi 13 Temmuz 1965’e tarihleniyordu. Böylece araştırmacıların önceki çalışmalarında belirtilen Şubat 1965 tarihi, yeni belge ışığında düzeltildi. [3]

Cihazın geliştirilmesinde yalnızca ultrason enerjisi üzerinde durulmadı. Titreşimin yönü, kullanılan ucun malzemesi, göze sıvı verilmesi ve parçalanan dokunun emilerek uzaklaştırılması birlikte ele alındı. Boyuna titreşim ve titanyum uç gibi teknik tercihler, diş hekimliği aracının göz cerrahisine uyarlanmasının somut aşamalarıydı. Ağustos 1965’te göz cerrahisine yönelik prototip denendi. [3]

Bu süreç, Kelman’ın klinik hedefiyle Banko’nun mühendislik çözümlerinin birbirini tamamladığını gösteriyor. Fakoemülsifikasyonun tarihini yalnızca bir hekimin biyografisi üzerinden anlatmak, cihazı kullanılabilir hâle getiren teknik emeği eksik bırakıyor.

ULTRASONİK TİTREŞİMLERLE PARÇALAMA

Fakoemülsifikasyonda küçük bir cerrahi ucun yüksek frekanslı titreşimleri, mercek dokusunun parçalanmasını sağlar. Parçalanan materyal aspirasyonla, yani emilerek göz dışına alınır. İşlem sırasında kullanılan sıvı sistemi de cerrahi alanın korunmasına yardımcı olur. [3,5]

Burada söz konusu olan, gözün dışından ses dalgaları gönderilerek kataraktın ortadan kaldırılması değildir. Cerrahi aletin göz içine yerleştirildiği bir ameliyattır. Kullanılan enerji ultrason olduğundan yöntem, lazerle de özdeşleştirilmemelidir.

Temel değişiklik, çıkarılacak dokunun büyüklüğüyle kesi arasındaki ilişkinin yeniden kurulmasıydı. Merceği bütün olarak geçirecek bir açıklık açmak yerine, onu içeride parçalayarak küçük bir açıklıktan uzaklaştırmak mümkün hâle geliyordu.

İnsanlardaki ilk uygulamaların tarihleri konusunda ise ihtiyat gerekiyor. 2025 tarihli arşiv araştırması, ilk iki uygulamayı Nisan–Haziran 1967 aralığına yerleştiriyor ve kesin günlerin bilinmediğini belirtiyor. Bu nedenle Temmuz 1967’deki makalenin yayın tarihi, ilk ameliyatın tarihi olarak kullanılmamalı. [1,2]

KÜÇÜK KESİ NEDEN HEMEN YAYGINLAŞMADI?

Yeni cihazın geliştirilmesi, yöntemin kısa sürede bütün cerrahlar tarafından benimsenmesini sağlamadı. Fakoemülsifikasyon farklı bir beceri ve cihaz kullanım deneyimi gerektiriyordu. Amerikan Oftalmoloji Akademisinin tarih sergisine göre Kelman, yöntemin öğrenilmesini desteklemek amacıyla 1970’lerin başından itibaren eğitim kursları düzenledi. [4]

Küçük kesinin sağladığı avantajı sınırlayan başka bir etken de yapay göz içi mercekleriydi. Katarakt dar bir açıklıktan çıkarılabilse bile, erken dönem sert implantlarının yerleştirilmesi için kesinin genişletilmesi gerekebiliyordu.

Akademinin tarih anlatısında, yaklaşık 3 milimetrelik açıklığın implant yerleştirilirken 7 milimetreye kadar büyütülebildiği belirtiliyor. [4]

Bu durum, ameliyatın yalnızca merceği çıkarma aşamasını geliştirmenin yeterli olmadığını gösteriyordu. Küçük kesinin avantajının korunabilmesi için yerine yerleştirilen merceğin de aynı açıklıktan geçebilmesi gerekiyordu.

Katlanabilir göz içi merceklerinin geliştirilmesi ve mikrocerrahi deneyiminin artması, bu sorunun aşılmasına katkıda bulundu. Böylece fakoemülsifikasyonun ortaya çıkışıyla küçük kesili katarakt cerrahisinin yaygınlaşması, birbirini izleyen fakat aynı olmayan aşamalar olarak şekillendi. [4]

BİR CİHAZDAN DAHA GENİŞ BİR DÖNÜŞÜM

Amerikan Oftalmoloji Akademisi, Kelman’ın 1967’de tanıttığı yöntemi günübirlik katarakt cerrahisine geçişin önemli itici güçlerinden biri olarak değerlendiriyor. [5] Ancak bu dönüşüm, tek bir cihazın icadıyla tamamlanmadı. Cerrahi eğitim, cihazların geliştirilmesi ve göz içi merceklerindeki ilerlemeler birlikte etkili oldu.

Kelman’ın tarihsel katkısı, kataraktlı merceğin nasıl çıkarılacağına ilişkin soruyu yeniden ele almasında yatıyordu. Bu klinik hedef, Banko’nun mühendislik çalışmalarıyla uygulanabilir bir sisteme dönüştü; sonraki gelişmeler de yöntemin yaygınlaşmasını sağladı.

Kataraktı küçük bir kesiden çıkarmanın hikâyesi, ilhamın önemini korurken onun tek başına yeterli olmadığını gösteriyor. Kalıcı değişim, fikrin deneyle sınanması, teknik sorunların çözülmesi ve cerrahi bilginin başka hekimlere aktarılmasıyla gerçekleşti.

KAYNAKLAR

1. Kelman CD. Phaco-emulsification and aspiration. A new technique of cataract removal. A preliminary report. American Journal of Ophthalmology. 1967;64(1):23–35.

2. Leffler CT, Schwartz SG. How Charles Kelman Invented phacoemulsification in the 1960s: A reappraisal. Heliyon. 2025;11(6).

3. Leffler CT, Banko W, Schwartz SG. The intellectual and engineering journey of Charles Kelman and Anton Banko to develop phacoemulsification: Insights Based on newly identified documents. AJO International. 2026. Makale numarası: 100262.

4. American Academy of Ophthalmology, Museum of Vision. Cataract Surgery: Couching to Phaco.

5. American Academy of Ophthalmology. 2003 Laureate Charles D. Kelman, MD.

6. National Eye Institute. Cataract Surgery.

7. Awad AA, Alkorbi HA, Abu Serhan H. Charles Kelman: The Father of Phacoemulsification. Cureus. 2024;16(6):e61727.