Birecik Ulu Camii’nin 1899 fotoğraflarında saklı tarih! Bir cephesi yol altında kaldı

Şanlıurfa’nın Birecik ilçesindeki Ulu Cami’nin 1899 yılında çekilen fotoğrafları, tarihî yapının geçmişteki görünümüne ilişkin önemli ayrıntılar içeriyor. Ziya Kenan Bilici’nin 2024 yılında yayımlanan akademik araştırmasına göre, 1970’li yılların başında gerçekleştirilen yol dolgusu nedeniyle caminin batı cephesindeki özgün mimari unsurlar yol seviyesinin altında kaldı.

Eski fotoğraflar, yapının farklı dönemlerde geçirdiği değişikliklerin incelenmesine de imkân sağladı.

Birecik Ulu Camii 1899 yılında fotoğraflandı

Arış Dergisi’nin 24. sayısında yayımlanan araştırmada, Birecik Ulu Camii’nin 19. yüzyıl sonundaki görünümü tarihî fotoğraflar üzerinden ele alındı.

Araştırmaya göre yapı, 1899 yılında Max von Oppenheim tarafından fotoğraflandı. Bu görüntüler, caminin sonraki dönemlerde geçirdiği mimari değişikliklerin karşılaştırılmasında kullanılan belgeler arasında yer aldı.

1909 yılında yayımlanan Inschriften aus Syrien, Mesopotamien und Kleinasien adlı eserde ise yapı, Bahriye Tekkesi Camii anlamına gelen Moschee ed Tekkije el Bahrije adıyla kaydedildi.

1970’li yıllarda yapılan yol dolgusu caminin görünümünü değiştirdi

Birecik Ulu Camii, tarihî yerleşimde Fırat Nehri kıyısında ve Birecik Kalesi’nin güney eteklerinde bulunuyordu. Araştırmada yapının çevresinde gerçekleştirilen düzenlemelerin mimari görünüm üzerindeki etkileri de incelendi.

Yapının mimarisi yalnızca çevresindeki yol düzenlemesiyle değişmedi. Farklı dönemlerde gerçekleştirilen onarımlar, eklemeler ve genişletmeler de caminin ilk planı ile mekân düzenini etkiledi.

Tarihî fotoğraflar caminin eski mimarisini anlamayı sağladı

Ziya Kenan Bilici, araştırmasında 19. yüzyılın sonlarından itibaren çekilmiş fotoğrafları, günümüze ulaşan mimari parçalar ve mekân düzenlemeleriyle karşılaştırdı.

Bu karşılaştırmalar üzerinden caminin geçmişteki planı, geçirdiği müdahaleler ve mimari özellikleri değerlendirildi. Araştırmacı, yapının farklı dönemlerde onarılarak genişletilmiş bir yapılar topluluğu niteliği taşıdığını belirtti.

Çalışmada, tarihî fotoğraflar ve mimari özelliklerden hareketle Birecik Ulu Camii’nin bir bütün olarak geç Osmanlı dönemindeki inşa faaliyetleriyle ilişkili olduğu sonucuna ulaşıldı.

Fotoğrafların Tanıklığı: Birecik Ulu Camii Üzerine Bazı Düşünceler başlıklı makale, 27 Haziran 2024 tarihinde Arış Dergisi’nin 24. sayısında yayımlandı. Araştırma, derginin 38-65. sayfaları arasında yer aldı.