Tillo'nun Işık Hadisesi: 18. Yüzyıldan Günümüze Bir Mühendislik Mirası

Siirt'in Tillo ilçesinde her yıl ekinoks dönemlerine denk gelen 21 Mart ve 23 Eylül tarihlerinde, astronomi ve mühendislik tarihinin en özgün uygulamalarından biri gerçekleşiyor. Gece ile gündüzün eşitlendiği bu günlerde, güneşin ilk ışınları kilometrelerce uzaklıktaki bir noktadan yansıtılarak İsmail Fakirullah Hazretleri'nin türbesine ulaştırılıyor.

Halk arasında 'Işık Hadisesi' olarak bilinen bu olay, 18. yüzyılda yaşamış büyük âlim İbrahim Hakkı Hazretleri tarafından hocasına duyduğu derin saygının bir nişanesi olarak tasarlandı. Sistemin temelinde, hocasının vefatı üzerine 'Hocamın başucuna doğmayan güneşi neyleyim?' diyen İbrahim Hakkı'nın kurduğu karmaşık bir düzenek yer alıyor.

Dört ana parçadan oluşan bu sistemde, tepedeki duvarın hem bir nişan işareti hem de gün dönümlerini takip eden bir gösterge olarak kullanıldığı düşünülüyor. Işık, bu parçalar arasında hassas bir hesaplamayla ilerleyerek türbe içindeki sandukanın tam başucuna ulaşıyor.

İbrahim Hakkı Hazretleri de vefatının ardından hocasının yanına defnedilerek bu tarihi türbede ebedi istirahatgahına çekildi. Yaklaşık iki yüzyıl boyunca sorunsuz çalışan düzenek, 1964 yılında gerçekleştirilen bir restorasyon çalışmasıyla işlevini yitirdi.

Yapılan incelemeler, restorasyon sırasında türbenin doğu-batı ekseninde 8 derece kaydırıldığını ve bu durumun ışığın sandukaya ulaşmasını engellediğini ortaya koydu. Uzun yıllar süren bu kesintinin ardından, 2011 yılında Siirt Valiliği'nin girişimiyle arkeolog Prof.

Dr. Cengiz Işık, TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi uzmanları ve çeşitli akademisyenlerden oluşan bir heyet, sistemi yeniden canlandırmak için harekete geçti. Ekip, yazılı bir kaynak bulunmaması nedeniyle eski fotoğraflar ve astronomik ölçümlerden faydalanarak titiz bir çalışma yürüttü.

Kültür Varlıklarını Koruma Kurulu'nun onayıyla türbenin mevcut penceresinin kuzeyine yeni bir pencere açıldı; ayna düzeneği lazer ve teleskoplarla yapılan testler sonucunda yeniden kalibre edildi. Bu çalışmaların neticesinde, 23 Eylül 2011 tarihinde güneşin doğuşundan yaklaşık 19 dakika sonra ışık, 50 yıllık bir aradan sonra ilk kez sanduka üzerinde belirdi ve 6 dakika boyunca gözlemlendi.

UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi'ne 2015 yılında giren İsmail Fakirullah Türbesi'ndeki bu olay, hava koşullarına bağlı olarak değişkenlik gösterebiliyor. Bulutlu havalarda ışık tepeden geçemediği için ziyaretçiler bazen hadiseyi izleyemeden geri dönmek durumunda kalabiliyor.

Günümüzde ise bu özel an, bölgeye kurulan dev ekranlar aracılığıyla kalabalık bir topluluk tarafından takip ediliyor. İlçe genelinde bu iki büyük âlime ait kişisel eşyaların ve eserlerin sergilendiği bir müze de yer alıyor.

Tillo'nun kültürel kimliğinin ayrılmaz bir parçası haline gelen bu astronomik düzenek, hem geçmişin bilimsel birikimini yansıtması hem de bir vefa örneği olması bakımından büyük önem taşıyor. UNESCO sürecinin devam ettiği bölgede, bu tarihi mirasın korunması ve gelecek nesillere aktarılması adına çalışmalar sürdürülüyor.