Anıtkabir'in çevresi 70 yılda nasıl değişti? Eski fotoğraflarla mahallelerin dönüşümü

Anıtkabir’in bulunduğu Rasattepe, bir zamanlar Ankara’nın yerleşim merkezinden uzakta kalan çorak bir tepeydi. Yıllar içinde çevresindeki konut alanları büyüdü, Bahçelievler’in bahçeli evleri apartmanlara dönüştü. Anıtın bulunduğu alan ise ağaçlandırılarak farklı bir görünüme kavuştu.

Anıtkabir’in çevresindeki değişim, Ankara’nın büyüme hikâyesinin de bir parçasını oluşturuyor. Eski fotoğraflar ve mimarlık araştırmaları, bölgedeki dönüşümün izlerini takip etmeyi sağlıyor. Ancak bütün mahallelerdeki değişimi sokak sokak ortaya koymak için farklı dönemlere ait fotoğrafların ve yapı kayıtlarının birlikte incelenmesi gerekiyor.

GÖZLEM İSTASYONUNUN BULUNDUĞU TEPEDE YÜKSELEN ANITAnıtkabir inşa edilmeden önce tepenin doruğunda meteoroloji gözlemleri için kullanılan birkaç küçük yapı bulunuyordu. Bölgenin Rasattepe adı da bu yapılardan geliyordu. Anıtkabir’in resmî tarihçesinde, yerli Ankaralıların buradaki tümülüsler nedeniyle bölgeyi “Beştepeler” olarak adlandırdığı da belirtiliyor.

Tunç Boran’ın İDEALKENT dergisinde yayımlanan araştırmasına göre Rasattepe, Anıtkabir için seçildiğinde kent merkezinden uzakta bulunan çorak bir alandı. Anıtın inşasıyla başlayan düzenlemeler ve ağaçlandırma çalışmaları, tepenin görünümünü değiştirdi.

ARŞİVDEKİ “BUGÜN” FOTOĞRAFI HANGİ YILA AİT?Atılım Üniversitesi Ankara Dijital Kent Arşivi’nde bulunan “Anıtkabir ve yıllar içerisinde değişen çevresi, 1953 ve bugün” başlıklı kayıt, geçmişle sonraki dönemleri karşılaştırmak için başvurulabilecek kaynaklar arasında yer alıyor. Ancak kaydın tarih aralığı 1953–2019 olarak belirtiliyor.

Dolayısıyla başlıktaki “bugün” ifadesi 2019’u anlatıyor. Bu karşılaştırma 66 yıllık bir dönemi kapsarken, 1953 ile 2026 arasında 73 yıl bulunuyor. BAHÇELİEVLER’İN ADINI VEREN KONUTLAR DEĞİŞTİAnıtkabir çevresindeki konut dönüşümünün belirgin örneklerinden biri Bahçelievler’de yaşandı.

Hermann Jansen’in 1935–1938 yılları arasında tasarladığı yerleşke, dönemin Ankara imar sınırları dışındaki bir arazide kuruldu. Konutların büyük bölümü, bahçe içinde bağımsız evler şeklinde yapıldı. Goethe-Institut’un Ankara mimarlığı çalışmasına göre bu seyrek yerleşim dokusu zamanla değişti.

Bahçeli konutların yerini daha yüksek apartman blokları alırken, özgün yapılardan az sayıda örnek kaldı. Böylece semtin başlangıçtaki bahçe şehir anlayışı da önemli ölçüde dönüşüme uğradı. BİR APARTMANIN RUHSATI DÖNEMİN İZİNİ TAŞIYORBahçelievler’deki değişimi yalnızca genel fotoğraflardan değil, yapı kayıtlarından da takip etmek mümkün.

Koç Üniversitesi dijital koleksiyonlarında yer alan Filiz Apartmanı kaydında, binanın yapı ruhsatı tarihi 16 Kasım 1961 olarak belirtiliyor. Bu belge, semtteki apartmanlaşmanın 1960’ların başındaki örneklerinden birini ortaya koyuyor.

Bununla birlikte tek bir binanın kaydı, bütün mahallenin aynı tarihte dönüştüğü anlamına gelmiyor. ANITKABİR’İN SİLUETİ PLANLAMANIN KONUSU OLDUÇevredeki yapılaşma arttıkça Anıtkabir’in kent içindeki görünürlüğü de önem kazandı.

Boran’ın araştırması, anıt çevresindeki yapı yüksekliklerinin ve siluetin korunmasının geçmişten itibaren planlama gündeminde bulunduğunu aktarıyor. Bu nedenle bölgenin dönüşümü, konut sayısındaki artışın yanında Anıtkabir’in çevresiyle kurduğu görsel ilişki üzerinden de değerlendiriliyor.

ÇORAK TEPEDEN AĞAÇLARLA ÇEVRİLİ BİR ALANAAnıtkabir’in bulunduğu alandaki en önemli değişimlerden biri ağaçlandırma oldu. Türkiye’nin çeşitli bölgelerinden ve farklı ülkelerden getirilen fidanlarla oluşturulan Barış Parkı, tepenin peyzajını değiştirdi.

Anıtkabir çevresinin geçmişinde böylece iki farklı dönüşüm öne çıktı: Yakındaki konut bölgelerinde apartmanlaşma ilerlerken, anıt alanında ağaçların geliştiği bir yeşil doku oluştu.