Ankara’da bir binanın içinden geçen kültür tarihi

Ankara’da bazı binaların geçmişini anlatmak için yalnızca mimarına, yapılış tarihine ya da cephesine bakmak yetmiyor. Çünkü onların asıl tarihi kapının arkasında yaşandı. Namazgâh Tepesi’nde, Etnografya Müzesi’nin hemen yanında bulunan bugünkü Ankara Devlet Resim ve Heykel Müzesi bunun en güçlü örneklerinden biri.1927-1930 arasında Türk Ocakları Merkez Binası olarak inşa edilen yapı, yaklaşık bir asır boyunca Ankara’nın değişen kültür politikalarının aynı çatı altında izlenebildiği ender mekânlardan biri haline geldi.

Türk Ocağı burada toplantılar yaptı; ardından Ankara Halkevi aynı salonlarda tiyatro, müzik ve sergi faaliyetlerini yürüttü. Cumhuriyet’in ilk opera çalışmalarından biri bu sahnede seyirciyle buluştu. Yapı farklı kamu kurumlarının kullanımından sonra 1980’de bu kez sanat eserlerini koruyan bir müzeye dönüştürüldü.

Binanın geçmişine yakından bakıldığında Ankara’nın kültür tarihinin yalnızca farklı mekânlara dağılmadığı, bazı dönemlerde kelimenin tam anlamıyla aynı salondan geçtiği görülüyor. ÖNCE SAHNESİ AÇILDIBinanın mimarı, hemen yanındaki Etnografya Müzesi’ni de tasarlayan Arif Hikmet Koyunoğlu idi.

Türk Ocakları Merkez Binası için 1926’da düzenlenen yarışmayı Koyunoğlu’nun projesi kazandı. İnşaat 1927’de başladı ve yapı 1930’da tamamlandı. Birinci Ulusal Mimarlık döneminin Ankara’daki anıtsal örneklerinden biri olarak kabul edilen yapıda idari bölümler kadar kültürel etkinlikler için tasarlanan büyük bir salon da bulunuyordu.

Hatta binanın tamamından önce bu salonun kullanıma açıldığı görülüyor. Tiyatro ve konser salonu 1930 yılı Şubat ayının sonunda Riyaset-i Cumhur Orkestrası'nın verdiği konserle açıldı. Binanın genel açılış töreni ise 23 Nisan 1930’da gerçekleştirildi.

Başka bir ifadeyle yapı daha ilk günlerinden itibaren yalnızca bir kurum merkezi olarak değil, Ankara’nın yeni kültür hayatının sahnelerinden biri olarak düşünülmüştü. ESKİ ANKARA EVLERİ BİNANIN İÇİNE TAŞINDIBinanın Ankara ile ilişkisi yalnızca bulunduğu yerden ibaret değildi.

Üst kattaki Türk Salonu tasarlanırken eski Ankara evlerinin iç mekânlarının örnek alındığına ilişkin kayıtlar bulunuyor. Arif Hikmet Koyunoğlu’nun anılarına dayanan mimarlık araştırmasına göre, Mustafa Kemal Atatürk salonun eski Ankara evlerinin hatırasını taşımasını istedi; Koyunoğlu da Ankara Kalesi çevresindeki tarihî evleri inceleyerek salonun bezemelerini hazırladı.

Böylece Cumhuriyet’in yeni başkentinde yükselen anıtsal bir kamu yapısının içine, eski Ankara konut kültürünün izleri yerleştirilmiş oldu. Binanın girişindeki başka bir ayrıntı ise dönemin kültürel dönüşümünü çok daha doğrudan gösteriyordu.5 Şubat 1930 tarihli İkdam gazetesi, büyük giriş holündeki mermer levhalardan birine Mustafa Kemal’in 20 Ekim 1927’de okuduğu Gençliğe Hitabe’nin işlendiğini yazıyordu.

Hitabenin Latin harfleriyle mermere aktarılması fikrinin harf devriminden önce ortaya çıktığını Koyunoğlu’nun anılarına dayanan çalışmalar da destekliyor. Yani binanın duvarları bile erken Cumhuriyet dönemindeki kültürel değişimin bir parçası haline gelmişti.

TÜRK OCAĞI GİTTİ, ANKARA HALKEVİ GELDİTürk Ocaklarının 1931’de kapatılmasının ardından binanın hikâyesinde yeni bir dönem başladı.19 Şubat 1932’de Ankara dahil 14 merkezde Halkevleri açıldı. Eski Türk Ocağı binası da Ankara Halkevi olarak kullanılmaya başlandı.

Halkevleri; dil ve edebiyattan güzel sanatlara, tiyatrodan kütüphaneciliğe, kurslardan sergilere kadar dokuz farklı çalışma alanında faaliyet gösteriyordu. Ankara Halkevi ise başkentteki konumu nedeniyle yalnızca mahalle ölçeğinde çalışan bir kültür merkezi değildi.

Konserler, tiyatro gösterileri, konferanslar, sergiler ve Cumhuriyet kutlamaları aynı binada bir araya geliyordu. Bunun en somut izlerinden biri 1933’te görülüyor.9 Ekim 1933 tarihli Hâkimiyet-i Milliye, Cumhuriyet’in onuncu yılı için hazırlanan Onuncu Yıl Marşı'nın Ankara Halkevi’nde her gün saat 18.30’da halka öğretildiğini duyuruyordu.

Bugün müze olarak gezilen salon, böylece bir dönem Ankaralıların Cumhuriyet’in onuncu yıl kutlamalarına hazırlandığı ortak prova mekânlarından biriydi.19 HAZİRAN 1934: AYNI SALONDA BİR OPERA TARİHİ YAZILDIBinanın kültür tarihindeki en önemli gecelerden biri ise 19 Haziran 1934.İran Şahı Rıza Pehlevi’nin Türkiye ziyareti sırasında sahnelenmek üzere kısa sürede hazırlanan Özsoy, Ahmet Adnan Saygun tarafından bestelendi. Librettosunu Münir Hayri Egeli yazdı.

Eser, 19 Haziran gecesi Ankara Halkevi’nde Mustafa Kemal Atatürk ve Rıza Şah’ın da bulunduğu salonda sahnelendi. Kültür ve Turizm Bakanlığı kaynakları Özsoy’u Türkiye’nin ilk millî opera çalışması olarak nitelendiriyor. Sahnede Nimet Vahit, Nurullah Şevket Taşkıran, Süleyman Tamer ve Semiha Berksoy gibi isimler bulunuyordu.

Binanın kültür tarihindeki opera hikâyesi bununla da bitmedi. Atatürk’ün Ankara’ya gelişinin 15. yıl dönümü dolayısıyla hazırlanan Necil Kazım Akses’in Bayönder operasının ilk üç tablosu ile Saygun’un Taş Bebek operası 27 Aralık 1934’te yine Ankara Halkevi’nde sahnelendi.

Böylece bugün duvarlarında tablolar bulunan salon, 1934’te Türkiye’de yeni bir sahne sanatının denendiği laboratuvarlardan biri olmuştu. DUVARLARA TABLOLAR ASILMAYA MÜZEDEN ÖNCE BAŞLANDIBinanın Resim ve Heykel Müzesi olması ise yıllar sonra gerçekleşecekti.

Fakat resim ve heykelle ilişkisi müze açılmadan çok önce başlamıştı.1930’lu yıllarda Ankara’da bugünkü anlamda yeterli galeri ve sanat müzesi bulunmadığı için Halkevi binaları sergilerin önemli adreslerinden biri haline gelmişti. Haziran 1938’de 2.

Birleşik Resim-Heykel Sergisi Ankara Halkevi’nde açıldı. Döneme ilişkin akademik araştırmalarda serginin binlerce kişi tarafından ziyaret edildiği ve eser satın alımlarının gerçekleştirildiği aktarılıyor. Bu ayrıntı binanın sonraki kaderi açısından dikkat çekici.

Çünkü resimleri geçici olarak duvarlarına alan Halkevi, yaklaşık 40 yıl sonra bu kez kalıcı bir Resim ve Heykel Müzesi olacaktı.1950’LERDEN SONRA BİNANIN İŞLEVİ PARÇALANDIHalkevlerinin 1951’de kapatılması yapının tarihinde yeni bir kırılma yarattı. Bina 1952-1975 döneminde Türk Ocakları, Devlet Tiyatroları, Ankara Belediyesi, Köy İşleri Bakanlığı ve Millî Eğitim Bakanlığı dahil farklı kurumlar tarafından çeşitli amaçlarla kullanıldı.

1972’de Ankara Halk Eğitim Merkezi olarak kurslara da ev sahipliği yaptı. Bu dönem, yapının ilk yıllarındaki bütünlüklü kültür merkezi kimliğinin parçalandığı yıllar olarak değerlendirilebilir. Ancak 1970’lerde Ankara sanat çevrelerinde başka bir ihtiyaç giderek daha fazla konuşulmaya başlamıştı: Başkentin kalıcı bir resim ve heykel müzesine sahip olması.

Dönemin sanat yazılarında, kamu kurumlarındaki eserlerin bir araya getirilmesi ve müzenin Ankaralıların zaten sergi görmeye alışık olduğu eski Halkevi binasında kurulması öneriliyordu. BİNA 1980’DE YENİDEN SANATA DÖNDÜYapı 1975’te Resim ve Heykel Müzesi yapılmak üzere Kültür Bakanlığı’na tahsis edildi.

Restorasyon çalışmaları, binanın hâlâ hayatta olan mimarı Arif Hikmet Koyunoğlu’nun gözetiminde ve mimar Abdurrahman Hancı’nın çalışmalarıyla yürütüldü. Kamu kurumlarında bulunan sanat eserleri tarandı; müze koleksiyonunun ilk çekirdeği de bu süreçte oluşturuldu.2 Nisan 1980’de Ankara Devlet Resim ve Heykel Müzesi açıldı.

Böylece yapı neredeyse başladığı yere dönmüş oldu.1930’da ilk kapısı bir konser salonuyla açılmıştı. 1930’larda oyunlar, operalar ve sergiler ağırlamıştı. Yaklaşık yarım yüzyıl sonra bu kez kültür ve sanat eserlerini kalıcı biçimde barındıran bir müze olmuştu.

Kapsamlı restorasyonun ardından bina 28 Aralık 2020’de yeniden ziyarete açıldı. Restorasyonda yapının özgün mimari ayrıntıları korunurken eser depoları, güvenlik altyapısı ve teşhir sistemi de yenilendi. BİR BİNANIN İÇİNDE KAÇ ANKARA VAR?Bugün Ankara Devlet Resim ve Heykel Müzesi’ne giren ziyaretçi ilk bakışta Osman Hamdi Bey’den İbrahim Çallı’ya uzanan bir sanat koleksiyonuyla karşılaşıyor.

Fakat binanın kendisi de sergilenen eserler kadar tarihî bir belge. Mermer girişinde Cumhuriyet’in alfabe değişiminin izleri; Türk Salonu’nda eski Ankara evlerinin dekorasyonundan taşınan ayrıntılar; büyük salonda 1930’ların konserleri, Halkevi oyunları ve opera denemelerinin hafızası bulunuyor.

Bir dönem Ankaralılar aynı kapıdan Onuncu Yıl Marşı'nı öğrenmek için girdi. Bir başka gece Semiha Berksoy aynı binada Özsoy için sahneye çıktı. Sonraki yıllarda ressamların eserleri aynı duvarlarda sergilendi. Bugün ise ziyaretçiler o salonlardan bir sanat müzesini gezerek geçiyor.

Bu yüzden Namazgâh Tepesi’ndeki yapı yalnızca Ankara’nın eski binalarından biri değil. Ankara’nın kültür tarihinin farklı dönemlerini yıkılmadan, taşınmadan ve adres değiştirmeden üst üste biriktiren ender yapılardan biri.