Kibele’den Umay Ana’ya:mitolojide Kadının Gücü Ve Değişen Konumu

Konuşmacılar; kadının yaratıcı, koruyucu, bilge ve yönetici rollerinin yanı sıra mitolojik anlatılarda nasıl suçlanan ya da korku figürüne dönüştürülen bir karakter olarak da sunulduğunu örneklerle anlattı.

İŞKADER (Lider İş Kadınları Derneği) Tarih Komisyonu tarafından hazırlanan “Tarihte Kadın” programında, “Mitolojide Kadın” konusu tarihsel ve kültürel yönleriyle değerlendirildi. Programın yapımcılığını ve moderatörlüğünü İŞKADER Tarih Komisyonu Başkanı Bahar AKSUNGUR üstlendi.

Programa İŞKADER Eğitim Komisyonu Başkanı Pınar TEYİN ile İŞKADER Tarih Komisyonu üyeleri Vicdan DEMİRCİ ve Sıla ÖZPOLAT katıldı.

Yayın boyunca mitolojik kadın figürlerinin yalnızca annelik ve doğurganlıkla sınırlı olmadığı; bilgelik, şifa, strateji, koruyuculuk, inanç ve yönetim gibi alanlarda da temsil edildiği örneklerle ele alındı. Bahar AKSUNGUR, konuşmacılara yönelttiği sorularla mitolojik anlatılardaki değişimi, kadın figürlerinin farklı dönemlerde kazandığı anlamları ve bu anlatıların toplumsal yapıyla ilişkisini gündeme taşıdı.

İLK İNANÇLARDAN KİBELE’YE: KADIN YAŞAMIN SİMGESİ

Programın ilk bölümündeki tarihsel değerlendirmede, insanlığın erken dönemlerinden itibaren kadın figürünün inanç dünyasındaki yeri üzerinde duruldu. Paleolitik döneme ait mağara resimleri ve fildişi heykelcikler ile Neolitik Çağ buluntularının, erken toplulukların kadın, doğa ve yaşamın devamlılığı arasında kurduğu ilişkiyi anlamak açısından önem taşıdığı belirtildi.

Bununla birlikte, ilk tapınımların tam olarak ne zaman ve hangi biçimde ortaya çıktığı konusunda kesin yargıya varmak için daha fazla arkeolojik veriye ihtiyaç bulunduğu da vurgulandı.

Anadolu kökenli Kibele, bu bölümün öne çıkan figürü oldu. Kibele’nin doğa, bereket, üretkenlik ve yaşamın devamlılığıyla ilişkilendirildiği; farklı coğrafyalarda ve dönemlerde Kubaba gibi farklı adlarla anıldığı aktarıldı.

Kibele tasvirlerinde doğum ve üretkenlik temalarının öne çıkması, kadının erken inanç sistemlerinde yaşamı sürdüren temel güç olarak algılanmasına örnek gösterildi.

Yunan mitolojisine geçişte Artemis, Afrodit, Athena ve Hera üzerinden kadın kimliğinin farklı kalıplarla temsil edilmesi ele alındı. Artemis’in bekâret ve bağımsızlıkla, Afrodit’in aşk ve güzellikle, Athena’nın akıl, bilgelik ve stratejiyle ilişkilendirildiği anlatıldı.

Sunumda, bu tanrıçaların yalnızca mitolojik kişilikler olarak değil, ait oldukları toplumların kadınlık, evlilik, sadakat ve güç anlayışlarını yansıtan figürler olarak okunması gerektiği vurgulandı.

MEDUSA VE PANDORA: SUÇLANAN KADIN ANLATILARI

Yunan mitolojisinin dikkat çekici örneklerinden Medusa’nın hikâyesi, kadına yönelik şiddet ve cezalandırma teması üzerinden yorumlandı. Antik anlatılarda Medusa’nın Poseidon’un saldırısına uğramasının ardından Athena tarafından cezalandırıldığı ve yılan saçlı bir figüre dönüştürüldüğü aktarıldı.

Bu anlatının, şiddete maruz kalan kadının suçlanan tarafa dönüştürülmesini simgeleyen bir hikâye olarak okunabileceği belirtildi.

Pandora efsanesi de benzer bir bakışla değerlendirildi. Prometheus’un ateşi insanlara vermesinin ardından Zeus’un insanlıktan intikam almak amacıyla Pandora’yı yarattığı anlatısı hatırlatıldı. Programdaki değerlendirmede, Prometheus’un eyleminin bedelinin bir kadın figürü üzerinden ödetilmesi ve Pandora’ya itaatsizlik ile kötülüklerin kaynağı olma gibi anlamlar yüklenmesi dikkat çekici bulundu.

Hera örneği üzerinden ise sadık eş ve kıskanç kadın kalıplarının aynı mitolojik anlatı içinde nasıl yan yana kurulabildiği ele alındı.

PINAR TEYİN: HİTİT MİTOLOJİSİNDE KADIN AKLI VE ŞİFA

Programın Hitit uygarlığına ayrılan bölümünde Pınar TEYİN, Hititlerin farklı toplumların tanrılarını ve inançlarını kendi inanç sistemlerine dâhil ettiğini, bu nedenle zengin ve çok katmanlı bir tanrılar dünyasına sahip olduklarını anlattı. Teyin, Hitit mitolojisinde evrenin düzeninin insan, doğa ve tanrılar arasındaki dengenin korunmasına bağlı görüldüğünü belirterek kadın tanrıçaların bu düzende üstlendiği rolleri açıkladı.

Pınar TEYİN; Hannahanna’yı bilgelik, annelik ve koruyuculukla; Kamrušepa’yı şifa, arınma ve iyileştirme ritüelleriyle; İnara’yı akıl, strateji ve mücadeleyle ilişkilendirdi. Arinna’nın Güneş Tanrıçası’nın ise kutsallık, devletin korunması ve egemenlik anlayışı bakımından önem taşıdığını vurguladı.

Özellikle İnara’nın İlyanka efsanesinde geliştirdiği planla mücadelenin seyrini değiştirmesi, kadının fiziksel güçten ziyade akıl ve stratejiyle belirleyici olabildiğinin örneği olarak aktarıldı.

Teyin, Hitit mitolojisinde kadının yalnızca doğuran ve yaşamı başlatan değil, bozulan düzeni onaran ve dönüştüren bir güç olarak da görüldüğünü ifade etti. Hititlerin çok kültürlü inanç yapısının, farklı tanrı ve tanrıçaların bir arada var olabildiği zengin bir kültürel miras oluşturduğunu da sözlerine ekledi.

Hitit toplumunda kadının gerçek yaşamındaki konumu anlatılırken Kraliçe Puduhepa örneği öne çıkarıldı.

Pınar TEYİN, Puduhepa’nın Mısır Firavunu II. Ramses ile diplomatik yazışmalar yürüttüğünü ve Kadeş Antlaşması sürecinde diplomatik ilişkilerde etkili bir rol üstlendiğini belirtti. Bu örneğin, Hititlerde özellikle yönetici sınıftan kadınların devlet yönetimi ve uluslararası ilişkilerde söz sahibi olabildiğini gösterdiğini vurguladı.

Vicdan DEMİRCİ ise bu bölümün ardından yaptığı katkıda, Hitit hukukunda kadınların evlilik, boşanma, miras ve mülkiyet konularında belirli haklara sahip olmasının tek başına toplumda eşitlik bulunduğu anlamına gelmediğine dikkat çekti. Kanunların uygulanmasında toplumsal sınıf ve soyluluk durumunun etkili olabildiğini belirterek, kraliçelerin sahip olduğu imkânlarla halktan kadınların yaşam koşullarının birbirinden ayrılması gerektiğini ifade etti.

TÜRK MİTOLOJİSİNDE AK ANA, UMAY ANA VE DİĞER KADIN FİGÜRLERİ

Türk mitolojisine ayrılan bölümde Ak Ana, Umay Ana, Kübey Hatun ve Kartal Ana gibi figürler üzerinden kadının yaratılış, koruyuculuk ve yaşamın devamlılığıyla ilişkisi anlatıldı.

Sıla ÖZPOLAT ve programın bu bölümündeki anlatımda, Ak Ana’nın sonsuz sulardan çıkarak Ülgen’e yaratma ilhamı verdiği; Umay Ana’nın ise çocukları ve hayvan yavrularını koruyan bir tanrıça olarak kabul edildiği aktarıldı. Umay Ana’nın Orhun Yazıtları’nda da adının geçmesi, anlatımda özellikle dikkat çekilen tarihsel izlerden biri oldu.

Kübey Hatun, Altay ve Yakut Türklerinin inanışlarında doğum ve yaşamın devamlılığıyla; Kartal Ana ise Yakut inanışlarında şamanların yeryüzüne gelişleriyle ilişkilendirildi. Ötüken’in toprağı, hayvanları ve devletin hâkimiyetini koruyan bir ilahi figür olarak anıldığı; Od Ana’nın ise ateşin ve evin ocağının dişil ruhu olarak tasavvur edildiği belirtildi.

Bu anlatılar, kadın figürlerinin yalnızca aileyi değil, doğayı, toplumsal düzeni ve yaşamın temel unsurlarını da koruyan semboller olarak görüldüğünü ortaya koydu.

Programda Asena ve dişi kurt anlatıları da ele alındı. Oğuz Kağan anlatısında yol gösteren kurdun erkek, Türeş ve Göktürklerin türeyiş anlatılarında ise dişi kurt figürünün öne çıktığı belirtildi. Dişi kurt, soyun devamı ve yeniden doğuşla bağlantılı bir simge olarak değerlendirildi.

AL KARISI VE OD ANA: HALK İNANIŞLARINDA YAŞAYAN MİTOLOJİ

Türk mitolojisinin günümüze uzanan izlerinden Al Karısı veya Albastı inanışı da programda geniş yer buldu. Özellikle lohusalık dönemindeki kadınlara musallat olduğuna inanılan bu figürün halk anlatılarındaki farklı tasvirleri aktarıldı.

Kırmızı yazma ya da kırmızı bant bağlama gibi geleneklerin bu inanışla ilişkilendirildiği belirtildi. Anlatımda bu uygulamalar doğaüstü bir olgunun kanıtı olarak değil, geçmişten bugüne taşınan halk inanışlarının ve kültürel hafızanın örnekleri olarak ele alındı.

Od Ana üzerinden ateşin ve ocağın Türk kültüründeki yeri de vurgulandı. Ateşin yalnızca ısınma ve yemek pişirme aracı olmadığı, evin merkezini ve aile yaşamının sürekliliğini simgeleyen kutsal bir unsur olarak görüldüğü aktarıldı.

Ocak ruhunun dişil kabul edilmesi, kadın figürünün evin ve yaşamın korunmasıyla kurulan sembolik bağını güçlendiren örneklerden biri olarak sunuldu.

BAHAR AKSUNGUR: MİTOLOJİDEN GÜNÜMÜZE UZANAN KÜLTÜREL İZLER

Programın kapanışında Bahar AKSUNGUR, mitolojik anlatıların sanat ve edebiyatın önemli esin kaynakları arasında yer aldığını; sinema, tiyatro, roman, öykü ve şiirde farklı biçimlerde yaşamayı sürdürdüğünü vurguladı. Mitolojinin geçmiş toplumların doğayı, toplumsal olayları ve insan yaşamını anlamlandırma biçimlerini yansıtan bir kültürel aktarım alanı olduğuna dikkat çekti.

Yayın boyunca verilen örnekler, kadının mitolojide kimi zaman yaratıcı ve koruyucu, kimi zaman bilge ve yönetici, kimi zaman da toplumsal korkuların hedefi olarak temsil edildiğini ortaya koydu.