101 pare top atışıyla duyurulan Cumhuriyet: İlk kutlamalarda neler yaşandı?

Türkiye Cumhuriyeti'nin 103. yıl dönümünde 29 Ekim 1923 gecesi yaşananlar yeniden gündemde. Cumhuriyet'in ilan edildiği tarihî gecede Ankara'da 101 pare top atışı yapıldı, halk meydanlarda toplandı ve yeni yönetim biçimi gazetelerin manşetleriyle ülkeye duyuruldu.

Ancak bugün bilinen Cumhuriyet Bayramı törenlerinin oluşması birkaç yıllık bir sürece yayıldı. Türkiye Büyük Millet Meclisi kayıtları, Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri belgeleri ve tarih araştırmaları karşılaştırıldığında kutlamaların üç ayrı aşamada geliştiği görülüyor.

1923'te Cumhuriyet'in ilanı kutlandı, 1924'te ilk resmî yıl dönümü törenleri düzenlendi, 1925'te ise 29 Ekim millî bayram statüsü kazandı. İlk kutlamaların merkezinde, yalnızca 16 gün önce başkent ilan edilen Ankara bulunuyordu.

Bugün Ulus'ta Kurtuluş Savaşı Müzesi olarak kullanılan Birinci Meclis binası, Türkiye'nin yönetim biçimini değiştiren karara ve bu kararın ardından yaşanan tarihî gelişmelere tanıklık etti.29 EKİM 1923 GECESİ MECLİS'TE NELER YAŞANDI?Cumhuriyet'in ilanına giden süreçte, 27 Ekim 1923'te hükümetin istifasıyla ortaya çıkan siyasi bunalım etkili oldu. Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim akşamı Çankaya'da bir araya geldiği arkadaşlarına ertesi gün Cumhuriyet'in ilan edileceğini açıkladı.

Aynı gece İsmet Paşa ile birlikte 1921 Anayasası'nda yapılacak değişiklikler üzerinde çalışıldı.29 Ekim'de Meclis'e sunulan anayasa değişikliği, saat 20.30'da kabul edildi. Oylamaya katılan 158 milletvekilinin oyuyla devletin yönetim şekli Cumhuriyet olarak belirlendi.

Yaklaşık 15 dakika sonra, saat 20.45'te Mustafa Kemal Paşa Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Böylece 1921 Anayasası'nın birinci maddesine devletin yönetim biçiminin Cumhuriyet olduğunu belirten hüküm. CUMHURİYET 101 PARE TOP ATIŞIYLA DUYURULDUMeclis'teki kararın ardından Cumhuriyet'in ilanı 101 pare top atışıyla duyuruldu.

Ankara'da Cumhuriyet'in ilanı, alkışlar ve sevinç gösterileriyle karşılandı. Haberi öğrenen vatandaşlar meydanlarda bir araya geldi.101 pare top atışı, Cumhuriyet'in ilanını duyuran ilk kutlamaların simgelerinden biri oldu.

Atatürk'ün Nutuk'taki anlatımında da kararın aynı gece ülkeye bildirildiği ve gece yarısından sonra top atışlarıyla duyurulduğu belirtiliyor. Ancak bu kutlamalar, günümüzdeki gibi önceden belirlenmiş ve kanunla düzenlenmiş bir millî bayram programı değildi.

1923'te yaşananlar, Cumhuriyet'in ilanına eşlik eden ilk sevinç gösterileriydi. GAZETELER CUMHURİYET'İ MANŞETLERİNDEN DUYURDUCumhuriyet'in ilanının ertesi günü gazeteler, tarihî kararı geniş biçimde okuyucularına aktardı.

Ankara'da yayımlanan Hâkimiyet-i Milliye gazetesi, Meclis'in 29 Ekim akşamı saat 20.30'da Cumhuriyet'i kabul ettiğini ve Mustafa Kemal Paşa'yı Cumhurbaşkanı seçtiğini manşetine taşıdı. İkdam gazetesi de yeni devletin hükümet biçiminin Cumhuriyet olduğunu duyurdu.

Gazetelerde Meclis görüşmelerinin ayrıntıları, Cumhurbaşkanı seçimi ve yeni hükümetin oluşturulmasına ilişkin gelişmeler yer aldı. Bu manşetler, Cumhuriyet'in ilanının yalnızca Meclis'te alınan bir karar olarak kalmadığını, ülke çapında duyurulan tarihî bir gelişmeye dönüştüğünü gösteren dönemin yazılı kayıtları arasında bulunuyor.

ANADOLU'DA İLK KUTLAMALAR NASIL YAPILDI?Cumhuriyet'in ilanının Anadolu'daki karşılığına ilişkin önemli kayıtlar, yerel tarih araştırmalarında da yer alıyor.31 Ekim 1923 sabahı Trabzon'daki Boztepe'den top sesleri yükseldi. Halk, top atışlarının nedenini öğrenmeye çalışırken Cumhuriyet'in ilanından haberdar oldu.

Kentte düzenlenen törende okulların katılımıyla bir araya gelindi ve Cumhuriyet yönetimini anlatan konuşmalar yapıldı. Trabzon'da yayımlanan İstikbal gazetesinin 1 Kasım 1923 tarihli sayısında da Cumhuriyet'in ilanı ve düzenlenen şenliklere ilişkin haberler yer aldı.

Bu yaşananlar, Cumhuriyet'in ilanının ülkenin farklı şehirlerinde farklı zamanlarda ve yerel koşullara göre karşılandığını ortaya koyuyor.1924'TE İLK RESMÎ YIL DÖNÜMÜ KUTLANDICumhuriyet'in ilanından bir yıl sonra kutlamalar daha planlı bir yapıya kavuştu.26 Ekim 1924'te İcra Vekilleri Heyeti tarafından çıkarılan kararnameyle, 29 Ekim'in 101 pare top atışı ve özel törenlerle kutlanması kararlaştırıldı.1924'teki kutlamalarda resmî kabul törenleri, konuşmalar ve halkın katıldığı etkinlikler ön plana çıktı. Trabzon'daki ilk yıl dönümü programında öğrenciler Zağanos Meydanı'nda toplandı.

Konuşmaların ve şiirlerin ardından resmî ziyaretler gerçekleştirildi. Akşam ise fener alayı düzenlendi. Kutlamalar Türkiye'nin dış temsilciliklerine de uzandı. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi'nde yayımlanan Erol Evcin'in araştırmasına göre 29 Ekim 1924'te Brüksel'deki Türk temsilciliğinde resmî kabul yapıldı.

Marsilya ve Bern'de de kutlama programları gerçekleştirildi. Dolayısıyla Cumhuriyet'in ilk yıl dönümü yalnızca Ankara'da değil, farklı şehirlerde ve Türkiye'nin yurt dışındaki temsilciliklerinde de törenlerle anıldı.29 EKİM NE ZAMAN MİLLÎ BAYRAM OLDU?1923'te başlayan ve 1924'te devlet tarafından düzenlenen kutlamalar, 1925'te hukuki statü kazandı.

Türkiye Büyük Millet Meclisi, 19 Nisan 1925 tarihinde 628 sayılı kanunu kabul ederek 29 Ekim'i millî bayram ilan etti. Kanunun adı, dönemin diliyle Cumhuriyetin İlanına Müsadif 29 Teşrinievvel Gününün Millî Bayram Addi Hakkında Kanun olarak belirlendi.

Böylece Cumhuriyet'in ilanının yıl dönümü, yalnızca özel törenlerle anılan bir tarih olmaktan çıkarak kanunla tanımlanan bir millî bayrama dönüştü. Sonraki yıllarda resmî geçitler, bayraklarla donatılan caddeler, fener alayları ve Cumhuriyet baloları bayram kutlamalarının yerleşik unsurları haline geldi.

ANKARA'DAKİ KUTLAMALAR YILLAR İÇİNDE BÜYÜDÜCumhuriyet'in ilan edildiği Ankara, sonraki yıllarda da kutlamaların en önemli merkezlerinden biri olmayı sürdürdü.1923'te tarihî kararın alındığı Birinci Meclis binasının yerini, Ekim 1924'te kullanılmaya başlanan İkinci Meclis binası aldı. Başkentteki değişim, Cumhuriyet'in ilk yıllarındaki kurumsallaşma sürecinin mekânsal izlerinden biri oldu.1933'teki 10. yıl kutlamaları ise ilk yıllardan çok daha kapsamlı bir programla gerçekleştirildi.

Ankara'daki Hipodrom'da Mustafa Kemal Atatürk'ün Onuncu Yıl Nutku'nu okuduğu törenler, Cumhuriyet Bayramı tarihinin önemli dönüm noktalarından biri olarak kayıtlara geçti.29 Ekim 1923 gecesi Cumhuriyet'in ilanını duyuran 101 pare top atışıyla başlayan kutlama geleneği, sonraki yıllarda yasal düzenlemeler ve geniş katılımlı törenlerle gelişti.103 yıl sonra Ankara'daki Birinci Meclis binası, o tarihî kararın alındığı yer olarak Cumhuriyet'in ilk günlerine tanıklık etmeyi sürdürüyor.