Şanlıurfa’nın 1904 yılına uzanan giyim mirası! Köfü, ehram ve hışvalı kıyafetler

Şanlıurfa’da geçmişte kadınların giyim kültürü, birbirinden farklı kıyafet ve başlıkların bir araya geldiği özgün bir yapıya sahipti. İçlik, hışvalı adı verilen nakışlı yelek, üç etek, şalvar ve yemeni geleneksel kıyafetlerin başlıca parçaları arasında bulunuyordu.

Şanlıurfa Valiliğinin somut olmayan kültürel miras çalışmaları kapsamında hazırlanan araştırmada, bu giyim geleneğine ilişkin tarihî bilgiler ve 1904 yılına tarihlenen bir fotoğraf bir araya getirildi.

Prof. Dr. Emine Teker, Öğr. Gör. Dr. Fatma Kaya ve Hasan Fehmi Hayırlı tarafından hazırlanan Şanlıurfa’da Geleneksel Giyim-Kuşam başlıklı çalışma, 12 Eylül 2025 tarihinde Şanlıurfa Kültür Atlası’nda yayımlandı. Araştırmada kadınların kullandığı kıyafetlerin yanı sıra başlıkların hazırlanışı, dış giyim parçaları ve kentteki dokuma üretiminin geçmişi de ele alındı.

Urfa kadınlarının geleneksel kıyafetleri nasıl hazırlanıyordu?

Geleneksel kadın giyiminde içlik üzerine hışvalı adı verilen nakışlı yelek giyiliyor, bununla birlikte üç etek ve şalvar kullanılıyordu. Yün çorap ve yemeni de kıyafet bütününün tamamlayıcı parçaları arasındaydı. Giysilerde kullanılan kumaşlar ve işlemeler, dönemin el sanatları ile dokuma kültürünün izlerini taşıyordu.

Baş giyiminde ise köfü, gümüş başlık, neçek ve hibriye gibi farklı parçalar bulunuyordu. Özellikle köfü, geleneksel Urfa giyiminde dikkat çeken başlıklardan biriydi.

Köfü ve ehram geleneksel giyimde nasıl kullanılıyordu?

Köfü, özellikle olgun ve yaşlı kadınların kullandığı geleneksel bir başlık olarak tanımlanıyor. Fes biçimindeki bir kalıp üzerine kumaş ve örtüler sarılarak hazırlanan bu başlık, dönemin kadın giyiminde önemli bir yere sahipti.

Ehram ise kadınların dış giyiminde kullandığı örtüler arasında bulunuyordu. Hışvalı nakışlı yelekler, başlıklar ve ehram gibi parçalar, Şanlıurfa’nın geleneksel giyim anlayışının farklı unsurlarını oluşturuyordu.

Araştırmanın dikkat çeken bölümlerinden biri de Şanlıurfa’nın geçmişteki dokuma üretimi ve ticaretiyle ilgili tarihî kayıtlar oldu. Çalışmada 1867 ve 1908 tarihli Halep Vilayet Salnamelerindeki bilgiler incelendi. 1867 tarihli kayıtlarda Urfa’da üretilen aba kumaşlarının Harput ve Kayseri gibi şehirlere gönderildiği aktarılıyor.

1908 tarihli Halep Vilayet Salnamesi’nde ise kentte farklı ürünlerin imal edildiği el dokuma tezgâhlarına ilişkin bilgilere yer veriliyor. Bu kayıtlar, Urfa’nın yalnızca kendi ihtiyaçları için değil, başka şehirlerle ticaret yapabilecek ölçüde dokuma üretimine sahip olduğunu gösteren tarihî belgeler arasında bulunuyor.

1904 tarihli fotoğraf giyim kültürünün tarihî izlerini taşıyor

Çalışmada Şanlıurfa Kültür Sanat Eğitim ve Araştırma Vakfı (ŞURKAV) arşivinde bulunan 1904 tarihli bir fotoğrafa da yer veriliyor. Araştırma, tarihî belgeleri ve görsel kayıtları birlikte değerlendirerek geleneksel kıyafetlerin geçmişteki kullanımına ilişkin bilgiler sunuyor.

Cumhuriyet öncesi ve sonrasındaki giyim değişimini de inceleyen araştırmada, sanayileşme ve hazır kumaş üretiminin geleneksel kıyafetler üzerindeki etkisine değiniliyor. Geleneksel giyim parçalarının özellikle kırsal yaşamda varlığını sürdürdüğü aktarılıyor.

ŞURKAV’ın kültürel miras yayınlarında ele alınan culhacılık geleneği de ehram, hışvalı, neçek ve puşu gibi dokuma ürünleriyle Şanlıurfa’nın geleneksel üretim kültürünün parçaları arasında gösteriliyor.