Ahlakın Süt Dişi

İnsan, vicdanını hangi yaşta kaybetmeye başlar?

Bir çocuğun ilk süt dişi düştüğünde seviniriz. Büyüdüğünün, bedeninin kendi tabiatı içinde ilerlediğinin işaretidir bu. Sallanan dişin ardından yenisi gelecektir. Tabiat, eksilerek çoğalmanın sırrını çoktan çözmüştür. Çocuk aynanın karşısında dişsiz gülümser biz fotoğrafını çeker, bu küçücük değişimi büyümenin hatıra defterine kaydederiz.

Peki, bir çocuğun ilk vicdan dişi ne zaman çıkar?

Bir başkasının canını yaktığını fark ettiğinde mi? Elindeki ekmeği bölüşmeyi öğrendiğinde mi? Kendisine ait olmayan bir şeyi alabileceğini anlayıp elini geri çektiğinde mi?

Daha da önemlisi, insanın vicdan dişi ne zaman sallanmaya başlar?

Çünkü süt dişleri dökülürken yerlerine yenileri gelir. Fakat çocuklukta örselenmiş bir vicdanın yerini neyin dolduracağını kimse garanti edemez.

İnsan büyür. Boyu uzar, kelime hazinesi genişler, diploması çoğalır, makamı yükselir. Zamanla pek çok şeyi öğrenir: Konuşmayı, hesap yapmayı, kendisini savunmayı, hatta gerektiğinde haklı çıkmayı… Fakat bütün bunlar onun ahlaki bakımdan da büyüdüğü anlamına gelmez.

Yaş almakla olgunlaşmak arasındaki mesafe, insanlığın en eski uçurumlarından biridir.

Biz çocukların boyunu ölçeriz, kilosunu takip ederiz, kaç kelime öğrendiğini hesaplar, hangi gelişim basamağına ulaştığını kaydederiz. Fakat merhametinin boyunu hangi cetvelle ölçeceğimizi bilmeyiz. Adalet duygusunun gelişimini hangi çizelgeye işleyeceğimizi, bir başkasının acısını kendi menfaatinden daha az önemli görmeye başladığı anı hangi rapora yazacağımızı da…

Modern insan, ölçemediği şeyler karşısında tuhaf bir huzursuzluk duyar. Sayılara dökemediğini yönetemeyeceğini, yönetemediğini de denetleyemeyeceğini sanır. Oysa insanın en belirleyici tarafları, çoğu zaman istatistiklerin sustuğu yerde başlar.

Bir çocuğun okumayı ne zaman öğrendiğini biliriz. Peki, başkasının hakkını kendi hakkı kadar önemsemeyi ne zaman öğrendiğini biliyor muyuz?

Belki de ailelerin, okulların ve bütün bir toplumun önündeki asıl mesele budur: İnsanın zihnini geliştirmeye gösterdiğimiz özeni, vicdanını geliştirmeye de gösterebiliyor muyuz?

Anaokulunda öğretmeni sınıfa küçük bir tabak dolusu şeker getiriyor. Her çocuğa birer tane dağıtılıyor. Tabakta birkaç şeker daha kalıyor. Öğretmen kısa bir süreliğine sınıftan ayrılıyor.

Şekerler orada. Kimse görmüyor. Bir tane daha alabilir. Hatta elini biraz daha uzatırsa iki tane…

İstiyor. Erişebiliyor. Önünde görünür bir engel yok.

Fakat daha önce öğrendiği bir kural da var: Herkesin hakkı gözetilmeli.

İşte o küçücük tereddüt, insanın iç dünyasında büyük bir kapının eşiği olabilir.

Çünkü ahlak, yalnızca yasakların varlığını bilmek değildir. İnsanın arzusuyla arasına bir düşünce koyabilmesidir. İstediği her şeyi yapabilecek durumda olsa bile kendisine şu soruyu sorabilmesidir:

Yapabiliyor olmam, yapmaya hakkım olduğu anlamına gelir mi?

Çocuğun elini geri çekmesi, onun ahlaki olgunluğa eriştiğini tek başına göstermez. Belki öğretmeninden korkmuştur. Belki kurala alışmıştır. Belki de diğer çocukların hakkını düşünmüştür.

Aynı davranışın arkasında birbirinden farklı nedenler bulunabilir.

Bu nedenle asıl mesele, çocuğun şekeri alıp almamasından ibaret değildir. Onu o karara götüren düşüncenin nasıl geliştiğidir.

Öğretmen sınıfa döndüğünde çocuğu azarlarsa çocuk, yakalanmanın sonuçlarını öğrenebilir. Fakat onunla konuşur, başkalarının da aynı şekeri isteyebileceğini hatırlatır, kendi arzusu ile diğer çocukların hakkı arasındaki ilişkiyi düşünmesine yardımcı olursa daha derin bir öğrenmenin kapısı aralanır.

Çocuk, istemenin yanlış olmadığını; fakat her isteğin yerine getirilmesinin doğru olmayabileceğini anlamaya başlar.