Bir yalanın anatomisi: Türkiye’de erkekler sahiden devlet eliyle kısırlaştırıldı mı?

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, 1990'lı yıllarda "SGK eliyle erkeklerin kısırlaştırıldığını" iddia etmesi TBMM komisyonunda tartışmaya sebep oldu. Peki 1990'larda ne yaşandı?

TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu’nda konuşan Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanı Mahinur Özdemir Göktaş, 1990’lı yıllarda “SGK eliyle erkeklerin kısırlaştırıldığını” iddia etti. Göktaş’ın bu ifadesi komisyonda tartışmalara sebep oldu.

AKP Samsun Milletvekili Mehmet Muş başkanlığında toplanan komisyonda bakanlığın 2027 yılı bütçesi, 2025 yılı kesin hesabı ve Sayıştay raporlarının görüşmeleri 12 Kasım’da tamamlandı.

Vekillerin değerlendirmelerinin ardından söz alan Göktaş, konuşmasında Türkiye’deki doğurganlık hızının düşme sebebini 1990’lı yıllarda yürütülen aile planlaması politikalarına bağlayarak, “Erkekler SGK eliyle kısırlaştırıldı bu ülkede. Normal mi? 90’lı yıllarda” dedi.

Göktaş “Utanç duymamız gereken bir durum, utanç verici bir politika” diye ekledi.

Göktaş’ın bu sözleri komisyonda tartışmalara sebep oldu. Muhalefet vekilleri Bakan Göktaş’ın sözlerine itiraz ederek kendisinden kısırlaştırma iddialarını açıklamasını talep etti.

CHP Milletvekili Cavit Arı ve Yeni Parti Milletvekili Sibel Suiçmez, bakana, ülkede sistematik bir kısırlaştırma operasyonu olup olmadığını, eğer olduysa kaç kişinin bu şekilde kısırlaştırıldığını sordu.

Peki Türkiye’de 1990’larda aile planlaması ile ilgili ne yapıldı? Erkeklerin kısırlaştırılması ne demek? Bu politikalar zorunlu muydu? Doğurganlık hızındaki düşüşte bir etkisi oldu mu? BBC Türkçe araştırdı.

Erkek kısırlaştırılması olarak bilinen operasyonun adı vazektomi.

Vazektomi, erkeklerde sperm taşıyan kanalların cerrahi olarak kesilmesi, bağlanması veya yakma yoluyla kapatılmasıyla uygulanan, kalıcı bir doğum kontrol yöntemi.

Türkiye’de nüfus planlaması uygulamalarıyla ilgili en son resmi veri 2018’de Hacettepe Üniversitesi Nüfus Etütleri Enstitüsü tarafından yürütülen Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA) raporunda bulunuyor.

Raporda vazektomi oranları neredeyse sıfır düzeyinde olduğu için pek çok göstergede “diğer modern doğum kontrolü yöntemleri” ifadelerinin altında değerlendiriliyor.

Buna göre 2018 tablolarında “halen kullanılan gebeliği önleyici yöntemler” tablolarında “erkeklerin kanallarının bağlanması” oranı yüzde sıfır.

Türkiye’de 15-49 yaş arası evli kadınlar arasında hayatının herhangi bir döneminde eşinin kanallarını bağlattığını yani “vazektomi” yaptırdığını belirtenlerin oranı ise binde bir.

1990’lı yıllarda doğurganlık çağında olan kuşakta bu oran binde üçe denk düşüyor.

Yöntemin bilinirliği ile ilgili verilere bakıldığında ise rapor, evli kadınların yüzde 37’sinin erkek kısırlaştırması diye bir yöntem olduğunu duyduğunu söylüyor.

Bilinirliği en yüksek yöntem doğum kontrol hapı (%96) onu spiral (%93), kondom (prezervatif) (%91) izliyor.

Evli kadınların neredeyse%70’i bir doğum kontrol yöntemi kullandıklarını söylüyor.

En yaygın korunma yöntemlerinde ilk sırada geri çekme (%20), ikinci sırada erkek kondomu (%19) üçüncü sırada ise spiral kullanımı var (%13). Dördüncü sırada kadının tüplerinin bağlanması (%10) ve beşinci sırada doğum kontrol hapı (% 4) geliyor.

Peki Bakan Göktaş neden 1990’lara atıfta bulundu ve neden erkek kısırlaştırılmasına vurgu yaptı?

1983 yılında çıkarılan 2827 sayılı Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ile isteğe bağlı kürtaj ve kişinin kendi rızasıyla cerrahi sterilizasyon (kadında tüp bağlatılması, erkekte vazektomi) yasal hale getirildi.

Bu operasyonlar kamu hastanelerinde ücretsiz sunuldu.

1990’lı yıllarda Sağlık Bakanlığı ve SSK hastanelerinde “bıçaksız vazektomi” tanıtım projeleri yapıldı ve dönemin gazetelerine haber oldu.

Devlet Planlama Teşkilatı’nın (DPT) 1994 yılı beş yıllık kalkınma planı raporuna bakıldığında SSK tarafından uluslararası ortaklıklarla aile planlaması projeleri yürütüldüğü görülüyor.

Bu kapsamda raporda 1989 yılında Ankara Dışkapı Hastanesi’nde gönüllü vazektomi faaliyetinin başlatıldığı, bu çerçevede 5 yıl içinde 1200’e yakın vazektomi yapıldığı bilgisi yer alıyor.

DPT Beş Yıllık Kalkınma Planı Raporunda SSK/SEATS Aile Planlaması projesi yer alıyor

Bu faaliyetin amacı raporda “istediği çocuk sayısına erişmiş, çocuk istemeyen çiftlere, etkili ve güvenli bir yöntem olan vazektomi hizmeti vermektir” ifadesiyle açıklanıyor.

Ancak TNSA verilerine bakıldığında, bu yöntemin doğurganlık hızına etki edecek biçimde yaygınlaşmadığı görülüyor.

Erkeklerde vazektomi binde birde kalırken, kadınların tüplerini bağlatma oranı,

Yine rapora göre bu ameliyatların yüzde 65’i kamu hastanelerinde yapıldı.

Bunun yanında, doğumları ertelemek veya hamileliği sonlandırmak istediği halde korunma yöntemlerine erişemeyen evli kadınların oranı 2013’te% 6 iken bu oran 2018’de%11’e yükseldi.

Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK) verilerine göre 2001 yılından bu yana doğurganlık hızı düşüş gösteriyor.

Doğurganlığın düşmesi ve yaşlanma küresel bir olgu. Ancak bu düşüş Türkiye’de daha hızlı.

Özellikle 2014 yılından sonra her yıl ciddi bir şekilde düşüş yaşandığı görülüyor.

2014 yılında canlı doğum sayısı 1 milyon 351 bin iken bu sayı 2025’te 895 bin 374 olarak kaydedildi.

Bakanlığın 2026-2035 “Aile ve Nüfus On Yılı” vizyon belgesi, doğurganlıktaki çöküşün sorumluluğunu 1960–1990 arası uygulanan nüfus planlaması politikalarına bağlıyor.

Bu politikaların ana nedeni olarak sanayileşme ile birlikte nüfus artışının “gıda kıtlığına” sebep olacağı fikrinin dünya çapında karşılık bulması gösteriliyor.

Aynı belgede “Doğurganlık hızındaki düşüşün yeterli olmadığı gerekçesiyle 1983 yılında yürürlüğe giren Nüfus Planlaması Hakkında Kanun ile birlikte aile planlamasının yanı sıra kürtaj, kısırlaştırma ve kastrasyon uygulamaları da yasal hale gelmiştir” ifadesi de yer alıyor.

Ancak 1970’li ve 1980’li yıllar boyunca doğurganlık hızı nüfusun yenilenme eşiği olan 2,10’un oldukça üzerindeydi. 1978’de 4,3, 1988’de 3 çocuk oranındaydı.