Nusratfakı adının arkasındaki padişah fermanı

Bugün pek çok kişinin yalnızca bir köy adı olarak bildiği Nusratfakı’nın izleri, Osmanlı Devleti’nin kuruluş döneminde önemli görevler üstlenen fakihlere kadar uzanıyor. Tarihî kayıtlarda Nusret Fakih adıyla karşımıza çıkan bir din âliminin, bölgedeki çiftliği ve bu çiftliğin gelirlerinin vakıf yoluyla İnecik’teki Umur Bey Camii’ne aktarılması, köyün tarihsel geçmişine ışık tutan önemli ipuçları sunuyor.

Peki, Osmanlı döneminde hükümdarların dahi yakınında yer bulan fakihlerden Nusret Fakih kimdi ve adı yüzyıllar boyunca yaşayarak bugünkü Nusratfakı’ya nasıl dönüştü?

Fakihler, İslamiyet'in farklı coğrafyalara yayılmaya başladığı dönemden itibaren dinin toplum hayatında yerleşmesi ve şer'î kuralların uygulanması konusunda önemli görevler üstlendi. Özellikle yeni fethedilen bölgelerde ve İslamiyet'i kabul eden hükümdarların yönetimindeki topraklarda dinî kuralların benimsenmesi için çalıştılar.

Zaman içerisinde yalnızca dinî konularda değil, devlet yönetiminde de etkili bir konuma geldiler.

Fıkıh alanındaki bilgileri nedeniyle hükümdarların ve devlet adamlarının danıştığı kişiler arasında yer alan fakihler, devlet yönetimindeki önemli toplantılara katılıyor, zaman zaman farklı ülkelere elçilik göreviyle gönderiliyor, yabancı ülkelerden gelen heyetleri karşılama görevini de üstleniyorlardı. Bu görevler, fakihlerin yalnızca dinî alanda değil, devlet yönetimi ve diplomatik ilişkilerde de önemli bir yere sahip olduklarını gösteriyordu.

Kırsal kesimde ise daha çok “fakı” adıyla bilinen bu kişiler, köylerde imamlık ve müezzinlik görevlerini yürütüyordu. İslam dininin hâkim olduğu bölgelerde dinî hayatın temsilcileri olarak görev yapan fakılar, toplum içerisinde saygın bir konuma sahipti.

Osmanlı Devleti'nin kuruluş döneminde de fakihlerin üstlendiği görevler dikkat çekiyordu. Nitekim Osmanlı'nın bağımsızlığının ilanı sırasında ilk hutbeyi okuyan isim olarak bilinen Dursun Fakih, bu dönemde fakihlerin üstlendiği rolün önemli örneklerinden biriydi.

Fakihler, dinî görevlerinin yanı sıra kaleme aldıkları eserlerle gazilerin maneviyatının ve moralinin yüksek tutulmasına da katkı sağlıyordu.

Osmanlı Devleti'nin kuruluş yıllarında sultanlar, devletin oluşumunda ve toplum düzeninin sağlanmasında önemli görevler üstlenen fakihlere çeşitli imtiyazlar tanıdı. Bu kapsamda kendilerine araziler vakfedildi ve vergi muafiyetleri sağlandı.

Fakihlerin sahip oldukları bu konum, Osmanlı topraklarında farklı bölgelerde onların isimlerini taşıyan köylerin ortaya çıkmasında da etkili oldu. Özellikle Osmanlı döneminde uç bölgesi olarak görev yapan şehir ve kasabalarda, fakih unvanlı kişilerin adlarını taşıyan çok sayıda köy bulunuyordu.

Bu köylerin bir kısmının söz konusu kişiler tarafından kurulduğu, bir kısmının ise onların isimleri etrafında şekillendiği belirtiliyor.

Bu bilgiler, Sakarya Üniversitesi tarafından yayımlanan ve Mehmet Akif Aydın, Haşim Şahin, Soner Duman, Osman Güman, Süleyman Kaya, Ravza Cihan, Ahmet İnanır, Ali Yılmaz, Hadi Sofuoğlu, Ayşegül Çimen ve Ahmet Selman Baktı'nın ortak çalışması olan “Osmanlıda Fıkıh ve Hukuk” adlı makalede yer alıyor.

Fakihlerin Osmanlı Devleti'nin kuruluş dönemindeki sosyal, ekonomik ve dinî hayattaki etkin konumu, sonraki hükümdarlar döneminde de devam etti. Bu durum özellikle Yıldırım Bayezid dönemine ait tarihî kayıtlarda görülüyor.

Söz konusu dönemde adı öne çıkan isimlerden biri İvaz Fakih'ti. Aynı zamanda şeyh olduğu bilinen İvaz Fakih'e, Yıldırım Bayezid tarafından Kısıklı'daki Laçin bölgesi tımar olarak verildi. Yıldırım Bayezid'in ölümünün ardından oğlu İsa Çelebi de bu tımarı yeniledi.

İvaz Fakih'in Çelebi Mehmed döneminde de itibarını koruduğu ve hükümdarla yakın ilişkiler kurduğu biliniyor. Bu örnek, fakihlerin Osmanlı yönetiminde yalnızca dinî görevler üstlenen kişiler olmadığını, aynı zamanda kendilerine arazi ve tımar tahsis edilen, devlet yöneticileriyle yakın ilişkiler kurabilen bir toplumsal zümre olduğunu ortaya koyuyor.

Fakihlere yapılan arazi tahsislerine ilişkin bilgiler bununla da sınırlı değil. Hüdavendigar Livası Tahrir Defteri'nde, Orhan Gazi tarafından Yenişehir'e bağlı Toprak-Öyüğü ve Umur köylerinde çiftlik vakfedilen bir başka İvaz Fakih'in adı geçiyor.

Ancak kaynaklarda bahsedilen iki İvaz Fakih'in aynı kişi mi yoksa farklı dönemlerde yaşamış iki ayrı şahsiyet mi olduğu kesin olarak belirlenememiş. Aradaki zaman farkı dikkate alındığında iki farklı kişi olmaları daha kuvvetli ihtimal olarak değerlendiriliyor.

Yıldırım Bayezid'in fakihler zümresine mensup başka kişilere de Osmanlı topraklarının farklı bölgelerinde araziler vakfettiği belirtiliyor. Devletin sınırları genişledikçe fakihlerin sayısının da arttığına dikkat çekilen makalede, Anadolu'nun kuzeybatısında adı geçen fakihler arasında Nusret Fakih de bulunuyor.

İşte Tekirdağ'ın bugünkü Nusratfakı Mahallesi'nin tarihî geçmişi açısından önem taşıyan isim de bu kayıtlarda karşımıza çıkıyor. Osmanlı kuruluş döneminde fakihler arasında anılan Nusret Fakih'in adı, bölgedeki Nusret Fakih Çiftliği ve daha sonraki tarihî kayıtlarda Nusret Fakih köyü olarak karşımıza çıkıyor.

Böylece Tekirdağ'daki yerleşimin adının, Osmanlı'nın kuruluş ve gelişme dönemlerinde önemli bir toplumsal konuma sahip olan fakihler zümresinden bir isimle bağlantısı ortaya çıkıyor.

Nusret Fakih'in adı yalnızca Osmanlı dönemindeki fakihler arasında değil, Tekirdağ ve çevresine ait vakıf kayıtlarında da karşımıza çıkıyor. Bölgenin geçmişine ilişkin önemli bilgilerden biri, bugün Nusratfakı olarak bilinen yerleşimin tarihî adıyla bağlantılı olan Nusret Fakih Çiftliği'nin gelirlerinin hangi amaçla kullanıldığına ilişkin kayıtlarda yer alıyor.

İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Tarih Anabilim Dalında Hacer Ateş tarafından hazırlanan Kuzey Marmara Sahilleri ve Ard Alanında Şehirleşmenin Tarihi Süreci: XVI.-XVII. Yüzyıllarda Tekirdağ ve Yöresi başlıklı doktora tezinde, Nusret Fakih Çiftliği'nin İnecik'teki Umur Bey Camii vakfına gelir sağlayan taşınmazlardan biri olduğu belirtiliyor.

Tezde aktarılan bilgilere göre Nusret Fakih Çiftliği'nden elde edilen gelir, Umur Bey Camii'nin giderlerinin karşılanması amacıyla vakfedilmişti. Çiftliğin yıllık getirisi ise 1311 akça olarak kayıtlara geçmişti. Bu gelir, caminin bakım ve diğer masraflarının karşılanmasının yanı sıra din görevlilerinin maaşlarının ödenmesi için oluşturulan vakıf gelirleri arasında bulunuyordu.

Nusret Fakih Çiftliği'nin bağlı olduğu vakfın geçmişi de bölgenin Osmanlı dönemindeki şehirleşme tarihi açısından önem taşıyan Umur Bey Camii'ne uzanıyor. XV. yüzyılın ortalarına doğru Çirmen Sancak Beyi Umur Bey tarafından inşa ettirildiği belirtilen cami, İnecik kasabasının ilk camisi olma özelliğini taşıyordu.

Aynı zamanda kasabanın merkezini belirleyen yapı olan caminin çevresinde pazar yeri kurulmuştu. Böylece cami, yalnızca ibadet edilen bir yapı değil, kasabanın sosyal ve ticari hayatının şekillendiği merkez konumundaydı.

XV. yüzyılın sonlarına doğru kasabada yeni bir caminin yapılmasının ardından Umur Bey Camii, tarihî kayıtlarda Köhne Cami, yani Eski Cami adıyla anılmaya başladı. Günümüzde camiye ilişkin herhangi bir kayıt bulunmadığı belirtilse de geçmişteki vakıf düzeni, yapının giderlerinin nasıl karşılandığına ilişkin önemli bilgiler sunuyor.

Osmanlı döneminde camilerin yaşatılması, bakımının yapılması ve görevlilerinin maaşlarının ödenmesi için çeşitli arazilerin gelirleri vakfedilebiliyordu. Umur Bey Camii için de padişahın özel izniyle Tekirdağ sınırları içerisinde bulunan bazı çiftliklerin gelirleri tahsis edilmişti. Bu çiftliklerden biri de 1311 akça gelir getiren Nusret Fakih Çiftliği'ydi.

Hacer Ateş'in doktora tezinde ayrıca İnecik'teki Umur Bey Camii vakfına bağlı köyler arasında Nusret Fakih köyünün de bulunduğu aktarılıyor. Bu bilgi, Nusret Fakih adının yalnızca bir çiftlik ismi olarak kalmadığını, vakıf düzeni içerisinde bir yerleşim birimiyle de ilişkilendirildiğini gösteriyor.

Ayrıca devlet arşivlerinde yer alan, 21 Mayıs 1678 (M) / H-30-03-1089 tarihli bir belgede İnecik kadısına hitaben; İnecik kazasında arazisi bulunan Mustafa'ya, Nusret Fakih köyü ahalisi tarafından müdahale edilmesinin engellenmesi hususu emredilmiştir. Bu ifade, bölge adının bu tarihten çok önce Nusret Fakih köyü olarak tescillendiğini açıkça göstermektedir.

Dolayısıyla bugün Nusratfakı adıyla bilinen yerleşimin tarihî geçmişinde Nusret Fakih Çiftliği önemli bir yer tutuyor. Osmanlı döneminde bir caminin giderlerini karşılayan vakıf gelirleri arasında yer alan çiftlik, 1311 akçalık getirisiyle dönemin ekonomik ve sosyal düzeninde de belirli bir işleve sahipti.

Nusret Fakih'in adını taşıyan çiftlik ve köyün Umur Bey Camii vakfıyla olan bu bağlantısı, Tekirdağ'ın kırsal yerleşim tarihine ilişkin kayıtlarda karşımıza çıkan önemli ayrıntılardan biri.

Nusratfakı adının ardında, yalnızca bir yerleşimin değil, Osmanlı Devleti’nin kuruluş yıllarından itibaren dinî, sosyal ve ekonomik hayatta önemli görevler üstlenen fakihler geleneğinin izleri bulunuyor. Yıldırım Bayezid döneminde fakihlerearazi ve çiftlikler vakfedilmesi, bu kişilerin devlet yönetimindeki yerini ve sahip oldukları itibarı ortaya koyarken, Anadolu’nun kuzeybatısında adı geçen fakihlerden Nusret Fakih de bu tarihsel tablonun bir parçası olarak karşımıza çıkıyor.

Nusret Fakih’in bölgedeki çiftliğinden elde edilen gelirin İnecik’teki Umur Bey Camii’nin yaşatılması, bakımının yapılması ve görevlilerinin maaşlarının karşılanması için vakfedilmesi ise bu bağı daha da anlamlı kılıyor. Zamanla önce çiftliğe, ardından köye adını veren Nusret Fakih’in ismi, yüzyıllar boyunca değişerek bugünkü Nusratfakı’ya ulaştı.

Böylece bugün sıradan bir köy adı gibi görünen Nusratfakı, aslında Osmanlı’nın kuruluş dönemindeki fakihler geleneğine, Yıldırım Bayezid devrinin vakıf düzenine ve bölgenin yüzyıllar öncesine uzanan tarihine açılan bir kapı hâline geliyor.