Bozova’daki Çarmelik Kervansarayı’nın 800 yıllık geçmişi! Eski kervan yolunun izlerini taşıyor

Şanlıurfa’nın Bozova ilçesine bağlı Büyükhan (Çarmelik) köyünde bulunan tarihî kervansaray, geçmişte bölgeden geçen ticaret yollarının izlerini taşıyor. Kitabesi bulunmadığı için kesin inşa tarihi belirlenemeyen Büyükhan Hanı, mimari özellikleri üzerinden Selçuklu dönemine ve 13. yüzyılın ilk yarısına tarihlendiriliyor.

Köydeki tarihî cami ve yerleşim merkezinin yaklaşık 3,5 kilometre güneyinde bulunan eski değirmen de aynı kültür varlıkları envanterinde belgeleniyor.

GAP Bölge Kalkınma İdaresi Başkanlığı tarafından 1999 yılında yayımlanan Birecik, Halfeti, Suruç, Bozova İlçeleri ile Rumkale’deki Taşınmaz Kültür Varlıkları adlı çalışmada, Çarmelik köyündeki tarihî yapılar ayrı ayrı incelendi. Eylül 1997 ile Şubat ve Mart 1998 tarihlerinde gerçekleştirilen saha araştırmalarında yapıların mimari özellikleri ve konumları kayıt altına alındı.

Büyükhan Hanı eski kervan yolunun üzerinde bulunuyor

Büyükhan Hanı, köy merkezindeki Çarmelik Camii’nin güneyinde yer alıyor. Envanter çalışmasında iki yapı arasında eski bir kervan yolunun geçtiği bilgisine yer veriliyor. Bu konum, hanın geçmişteki ulaşım ve ticaret güzergâhıyla bağlantısını ortaya koyan önemli ayrıntılardan biri olarak kaydediliyor.

Yaklaşık 63,40 metre uzunluğunda ve 65,20 metre genişliğindeki yapı, geniş bir avlu ile güney tarafındaki kapalı bölümden oluşuyor. Bu ölçüleriyle anıtsal kervansaray yapıları arasında değerlendirilen hanın mimari düzeni, dönemin konaklama yapılarının özelliklerini yansıtıyor.

Han Selçuklu dönemine tarihlendiriliyor

Büyükhan Hanı’nın üzerinde yapım tarihini kesinleştirecek bir kitabe bulunmuyor. Bu nedenle yapının hangi yıl inşa edildiği bilinmiyor. Envanterde aktarılan bir araştırmacı değerlendirmesine göre mimari benzerlikler, hanın Selçuklu döneminde, 1234-1235 yıllarından önce yapılmış olabileceğine işaret ediyor.

Yapının Suriye çevresindeki 12 ve 13. yüzyıl hanlarıyla benzerlik gösterdiği de araştırmada belirtiliyor. Bununla birlikte söz konusu tarihlendirme kesin bir inşa tarihi olarak kabul edilmiyor. Hanın geçmişine ilişkin değerlendirme, mevcut mimari özellikler ve karşılaştırmalı incelemelere dayanıyor.

Çarmelik Kervansarayı 2013-2016 yıllarında restore edildi

1997-1998 yıllarındaki saha araştırmasında hanın büyük ölçüde yıkıldığı, bazı taşlarının ise köydeki evlerin yapımında kullanıldığı kaydedilmişti. Envanterde yapının korunması gerektiğine de dikkat çekilmişti. Daha sonraki yıllarda Çarmelik Kervansarayı için restorasyon çalışması gerçekleştirildi.

Kültür ve Turizm Bakanlığının Gaziantep Rölöve ve Anıtlar Müdürlüğü kayıtlarında restorasyon uygulamasının 2013-2016 yılları arasında tamamlandığı belirtiliyor. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesinin kurumsal kayıtlarında ise yapı, Kırsal Yaşam ve Tarım Müzesi ile Çiftçi Eğitim Merkezi olarak tanıtılıyor.

Köyün güneyinde yer altına inşa edilmiş eski değirmen bulunuyor

Değirmenin mimari özellikleri araştırmada belgelenmesine rağmen hangi dönemde yapıldığını belirlemeye yetecek tarihî bilgiye ulaşılamadı. Bu nedenle yapının kesin yaşı bilinmiyor. Büyükhan Hanı, Çarmelik Camii ve eski değirmen hakkındaki kayıtlar, Bozova’nın kırsal yerleşim tarihine ilişkin önemli mimari belgeler arasında bulunuyor.