1950 Ankara’sında bir gece böyle geçiyordu

Bugün Ankara’da bir akşam için konser, sinema, tiyatro ya da canlı müzik arasında seçim yapmak sıradan görünebilir. Peki aynı tercih 1950 yılında yapılsaydı önümüze nasıl bir program çıkardı? Dönemin gazete ilanları bu soruya oldukça somut bir cevap veriyor.

Özellikle 10 Ocak 1950 akşamı, Ankara’nın kültür hayatının tek bir sanat dalından ibaret olmadığını gösteren dikkat çekici bir örnek.8 Ocak 1950 tarihli Ulus gazetesindeki ilanlara göre iki gün sonra, 10 Ocak akşamı saat 21.00’de Büyük Sinema’da Fransız piyanist Jeanne-Marie Darré bir Chopin resitali verecekti. Aynı günlerde Yeni Sinema’da Giuseppe Verdi’nin müziğini taşıyan La Traviata opera filmi, Ulus Sineması’nda ise Joan Leslie ve Robert Hutton’ın rol aldığı bir komedi gösteriliyordu.

Ankara Palas Pavyonu da yabancı sanatçıların yer aldığı “Stavignus Revüsü”nün yeni programını duyuruyordu. Başka bir deyişle 1950 Ankara’sında tek bir akşamda klasik piyano konserinden sinemaya, filme çekilmiş operadan revü ve dans programlarına uzanan seçeneklerle karşılaşmak mümkündü.

SAAT 21.00: SİNEMA SALONUNDA CHOPİNDönemin belki de bugünün okuruna en şaşırtıcı ayrıntısı şu: Büyük Sinema yalnızca film gösteren bir yer değildi.10 Ocak 1950’deki gazete ilanı, Jeanne-Marie Darré’nin tek konserinin 21.00’de Büyük Sinema’da verileceğini açıkça duyuruyor. Büyük Sinema, 1949’da açılmıştı ve dönem üzerine yapılan araştırmalarda Ankara’nın daha yüksek gelir grubuna hitap eden salonlarından biri olarak gösteriliyor.

Mekân zaman içinde yalnızca filmler için değil, konserler ve başka kültür etkinlikleri için de kullanıldı. Büyük Sinema ile aynı yapıda bulunan Büyük Pastane de burayı yalnızca bir gösteri salonu değil, Ankara’nın sosyal buluşma noktalarından biri haline getiren unsurlardan biriydi.

Akademik çalışmalar, Büyük Sinema ve pastanesinin sanatçılar, devlet görevlileri ve kent sakinleri tarafından kullanılan önemli sosyal mekânlardan olduğunu aktarıyor. Yani 1950’de “sinemaya gitmek” her zaman yalnızca film seyretmek anlamına gelmiyordu.

KONSER İSTEMEYEN İÇİN SEÇENEK ÇOKTUAynı akşam Chopin dinlemek istemeyen Ankaralıların önünde başka bir seçenek vardı: sinema. Ulus gazetesinin ilanlarında Yeni Sinema’nın programında Verdi’nin La Traviata eserinin sinema uyarlaması yer alırken, Ulus Sineması “Gel Evlenelim” adlı komediyi gösteriyordu.

Büyük Sinema’nın normal film programında da Hazın Aşk bulunuyordu. Üstelik Ankara’da seçenekler bu üç salondan ibaret değildi.1952 Ocak ayındaki ilanları inceleyen akademik çalışma, Ankara, Büyük, Nur, Park, Ulus, Sus ve Yeni olmak üzere yedi sinemada bir ay içinde 14 filmin tam zamanlı gösterimde olduğunu belirtiyor.

Araştırma, sinema salonlarının dönemin Ankara kültür hayatındaki ağırlığını da ortaya koyuyor. Salonların seyirci profilleri de aynı değildi. 1945-1955 arasını inceleyen çalışmada Büyük Sinema daha üst gelir grubuyla, Cebeci Sineması orta-üst gelir grubuyla, Park, Sus ve Ankara gibi salonlar ise farklı toplumsal kesimlerle ilişkilendiriliyor.

Dolayısıyla “1950’lerde Ankara’da bir gece” herkes için aynı gece değildi. TİYATRO İÇİN ULUS’A GİTMEK MÜMKÜNDÜSinema dışında Ankara’nın güçlü bir başka seçeneği artık tiyatroydu. Küçük Tiyatro 27 Aralık 1947’de açılmış, Devlet Tiyatrosu ise 1949’da çıkarılan yasayla kurumsal yapısına kavuşmuştu.

Kültür ve Turizm Bakanlığının tarihçesine göre Küçük Tiyatro’daki temsiller kısa sürede Ankara seyircisinin yoğun ilgisini çekti. Büyük Tiyatro da 1949’da hizmete girdi. 1950’lerin ortasına gelindiğinde sahne seçenekleri daha da genişledi; yeni tiyatro salonları açıldı, opera ve bale de Ankara’nın kurumsallaşmış kültür hayatının parçası haline geldi.

Bu tablo başkentin yalnızca idari merkez değil, sahne sanatlarının da merkezlerinden biri haline gelmekte olduğunu gösteriyor. GECE TİYATRO VEYA SİNEMAYLA BİTMEK ZORUNDA DEĞİLDİBir başka Ankara ise gösteri salonlarından çıkınca başlıyordu.7 Ocak 1950 tarihli Zafer gazetesinde Ankara Palas Pavyonu, Stavignus Revüsü ile Los Amigos Orkestrasını duyuruyordu.

Gar Gazinosu da K. Keller Orkestrası ile reklam veriyordu. Ankara Palas ayrıca pazar günleri danslı çay programları düzenliyordu. Ankara Palas’ın eğlence işlevi daha eskiye uzanıyordu. Başkentin sosyal yaşamını inceleyen çalışmalarda otelin pavyonunda yabancı sanatçıların program yaptığı, orkestra eşliğinde eğlenceler düzenlendiği ve mekânın özellikle bürokratlar, diplomatlar ve belirli kentli kesimler için önemli bir buluşma noktası olduğu aktarılıyor.

Dolayısıyla dönemin daha varlıklı bir Ankaralısı için gece, saat 21.00’deki konser veya tiyatro temsilinin ardından sona ermek zorunda değildi. PEKİ 1950’DE “BİR ANKARA GECESİ” NASIL GÖRÜNÜYORDU?Gazete ilanlarını yan yana koyduğumuzda ortaya bugünkü anlamıyla kesin saatleri belirlenmiş tek bir “kültür rotası” değil, şu seçenekler çıkıyor:10 Ocak 1950 akşamı bir Ankaralı Büyük Sinema’da saat 21.00’de Chopin dinleyebilir; bunun yerine Yeni Sinema’da La Traviata veya Ulus Sineması’nda bir komedi filmi seyredebilir; dönemin programına bağlı olarak tiyatroya gidebilir ya da gecenin eğlence bölümünde Ankara Palas’ın revü ve orkestralı programlarını tercih edebilirdi.

Ancak bu seçenekleri bütün Ankara nüfusunun aynı ölçüde kullanabildiği düşünülmemeli. Salonların fiyatları, konumları ve seyirci profilleri birbirinden farklıydı; kent merkezinden uzak ilçelerde kültürel imkânlar daha sınırlıydı.

Örneğin döneme ilişkin araştırmada 1950’lerin başında Elmadağ’da düzenli sinema seçeneğinin MKE fabrikası kampüsündeki salonla sınırlı olduğu, özel sinemanın ancak on yılın ortalarına doğru açıldığı aktarılıyor. ANKARA GECESİNİN MERKEZİ YAVAŞ YAVAŞ DEĞİŞİYORDU1950’ler aynı zamanda Ankara’nın kültür coğrafyasının değiştiği yıllardı.

Eski kültür ve eğlence hayatının önemli bölümü Ulus çevresinde yoğunlaşmışken Yenişehir ve Kızılay giderek öne çıkıyordu. Atatürk Bulvarı çevresindeki sinemalar, pastaneler ve eğlence mekânları yeni kentin sosyal yaşamını güneye doğru taşıyordu.

Kent ve eğlence tarihi üzerine yapılan araştırmalar, 1940’ların sonunda tiyatro ve opera yapılarının oluştuğunu, 1950’lerde ise parklar, çay bahçeleri ve gazinoların kültür-eğlence hayatında daha görünür hale geldiğini belirtiyor. Bu nedenle 1950’lerin Ankara’sında bir gece yalnızca “hangi oyun vardı?” sorusuyla anlatılamıyor.

Bir yanda saat 21.00’de Chopin çalınan Büyük Sinema, birkaç sokak ötede Hollywood filmi gösteren salonlar, Ulus’ta devlet tiyatrosu ve gecenin devamında orkestralı Ankara Palas vardı.76 yıl önce Ankara’da kültür programı bugünkünden daha küçük bir coğrafyaya sıkışmıştı; ancak programın türleri düşünüldüğünde hiç de tekdüze değildi.