Türkiye'de askeri helikopterler neden düşüyor? İnsan hatası mı, teknik sorun mu?

12 Kasım Perşembe günü Malatya'da 4 askerin şehit olduğu bir helikopter kazası yaşandı. Bu kaza Türkiye'de geçmiş yıllarda da benzer olayların yaşandığını gündeme getirdi. 10 Ağustos 1993'te Tunceli'de Jandarma Genel Komutlanığı'na ait S-70 tipi helikopterin yüksek gerilim hattına takılması sonucu 3 asker hayatını kaybetti.

12 Kasım 1996'da Van'ın Gevaş ilçesinde yine yüksek gerilim hattına takılan helikopterde 10 asker şehit oldu.

27 Kasım 1998'de Hakkari'de Türk Silahlı Kuvvetlerine (TSK) ait S-70 tipi helikopter, teröristlerin açtığı ateş sonucu düştü. Olayda 15 asker şehit oldu

10 Kasım 2012 tarihinde ise Siirt'in Pervari ilçesinde S-70 tipi askeri helikopterin düşmesiyle 17 asker şehit oldu. Dönemin Genelkurmay Başkanlığı, helikopterin bakımlarının zamanında yapıldığını ve pilotların tecrübeli olduğunu açıkladı.

Ayrıca azanın değişen meteorolojik şartlardan kaynaklanmış olabileceğini açıkladı. Kesin nedenin kaza - kırım incelemesiyle belirlenmesi gerektiği de aktarıldı.

5 Temmuz 2016'da Giresun'un Alucra ilçesinde düşen askeri helikopterde 7 kişi yaşamını yitirdi ve 8 kişi yaralandı. Genelkurmay Başkanlığı, ilk açıklamasında kazanın nedeninin henüz tespit edilemediğini duyurdu.

Tunceli'nin Pülümür ilçesinde 18 Nisan 2017'de Emniyet Genel Müdürlüğüne ait Sikorsky tipi helikopterin düşmesiyle12 kişi hayatını kaybetti. Dönemin Tunceli Valiliği, kazanın olumsuz hava koşulları nedeniyle meydana geldiğini değerlendirdiklerini açıkladı.

4 Mart 2021'de Bitlis'in Tatvan ilçesinde meydana gelen askeri helikopter kazasında ise 11 asker şehit oldu. MSB, kaza-kırım incelemesinin ilk bulgularına dayanarak helikopterin uçuşun son aşamasında ani hava değişikliği nedeniyle bulut içinde kaldığını ve yer görüşünü kaybettiğini açıkladı.

Peki, askeri helikopterler neden düşüyor? Helikopter kazaları genellikle birçok nedene bağlı olarak meydana geliyor. Pilotaj ve operasyonel hatalardan teknik arızalara, olumsuz hava koşullarından çevresel engellere kadar farklı etkenler de kazalara sebep olabiliyor. Bazı olaylarda ise birden fazla faktör aynı anda etkili olabiliyor.

İstanbul Gelişim Üniversitesi tarafından 2019 yılında yayımlanan ve helikopter kazalarının nedenlerini gündeme alan değerlendirmede, operasyonel hatalar, bakım süreçlerindeki aksaklıklar, mekanik ve elektrik arızaları, motor ve kuyruk rotoru sorunları, olumsuz hava koşulları, alçak irtifa uçuşları ve pilotaj hataları en önemli riskler olarak sıralandı.

Sis ve olumsuz hava koşulları görüş kaybına neden olabiliyor Helikopter kazalarının en temel nedenlerinden biri de olumsuz hava koşulları. Sis, yoğun yağış, alçak bulut tabakası ve ani hava değişimleri pilotların görüşünü engelleyebiliyor.

Özellikle dağınık ve engebeli arazilerde uçuş gerçekleştiren helikopterler açısından zemin koşulları da önem taşıyor. Pilotun dışarıdaki görsel referansları kaybetmesi, helikopterin konumunu ve hareket yönünü doğru algılamasını zorlaştırabiliyor.

Havacılıkta mekânsal yönelim bozukluğu olarak tanımlanan bu durum, pilotun helikopterin yükseldiğini, alçaldığını veya eğildiğini yanlış değerlendirmesine neden olabiliyor.

Türkiye'de yaşanan Tatvan kazası, bu riskin somut örneklerinden biri olarak gösteriliyor. MSB'nin açıklamasına göre helikopter, uçuşun son aşamasında ani hava değişimiyle bulut içine girmiş ve yer görüşünü kaybetmişti.

Teknik arızalar ve bakım süreçleri kazalara yol açabiliyor Helikopterler, uçuş sırasında çok sayıda mekanik ve hareketli sistemin birlikte çalışmasına ihtiyaç duyuyor. Motor, ana rotor, kuyruk rotoru, transmisyon ve uçuş kontrol sistemlerinde yaşanabilecek arızalar helikopterin uçuş güvenliğini doğrudan etkileyebiliyor.

Özellikle motor veya kuyruk rotoru sistemindeki sorunlar, helikopterin kontrolünü zorlaştırabiliyor. Bakım ve denetim süreçlerindeki aksaklıklar da teknik arızalara neden olabiliyor.

İstanbul Gelişim Üniversitesi'nin değerlendirmesinde, motor arızası ve kuyruk rotoru sorunlarının yanı sıra mekanik, elektrik ve hidrolik sistemlerde yaşanabilecek problemlerin de kaza riskini artırabileceği belirtiliyor.

Bununla birlikte bir helikopterin düzenli bakımdan geçirilmiş olması, her türlü teknik arıza ihtimalini ortadan kaldırmıyor. Nitekim Pervari ve Tatvan kazalarının ardından yapılan açıklamalarda helikopterlerin bakım kayıtlarına ilişkin bilgilere yer verilmiş, kazaların nedenleri kaza-kırım incelemeleri kapsamında değerlendirilmişti.

Helikopterin yaşı ve bakım geçmişi ne kadar önemli? Helikopter kazalarında aracın yalı ve bakımları da önem taşıyor. Bir helikopterin kaç yıldır kullanıldığı kadar toplam uçuş saati, motor ve rotor sistemlerinin kullanım ömrü, bakım periyotlarına uyulup uyulmadığı ve parça değişim kayıtları da önem taşıyor.

Havacılıkta bakım işlemleri arabalarda oldıuğu gibi yalnızca belli aralıklarda yapılmıyor. Aynı zamanda uçuş saatine, takvim süresine ve üreticinin belirlediği teknik sınırlara göre farklı bakım ve parça yenileme işlemleri uygulanıyor.

Uzun yıllardır kullanılan bir helikopter, gerekli bakımları ve modernizasyonları düzenli yapıldığında sürece uçuşa elverişli olabiliyor.

Yüksek gerilim hatları ve alçak irtifa uçuşları risk oluşturuyor Helikopterlerin görevleri gereği zaman zaman alçak irtifada uçması gerekebiliyor. Özellikle dağlık bölgelerde, yerleşim yerlerinde veya operasyon sahalarında gerçekleştirilen uçuşlarda elektrik hatları, kuleler, ağaçlar ve diğer engeller tehlike oluşturabiliyor.

Yüksek gerilim hatları, ince yapıları ve çevreyle benzer renklerde olabilmeleri nedeniyle havadan fark edilmesi zor engeller arasında yer alıyor. Görüş mesafesinin düştüğü hava koşullarında bu risk daha da artabiliyor. Türkiye'de 1993 Tunceli ve 1996 Van kazalarında helikopterlerin yüksek gerilim hatlarına takılması, bu tehlikenin geçmişte de can kayıplarına neden olduğunu gösteriyor.

Motor arızasında helikopterler nasıl kontrol ediliyor? Helikopterlerde motor arızası yaşanması durumunda pilotların başvurabileceği yöntemlerden en bilineni otorotasyon. Bu teknik sayesinde ana rotor, motor gücü olmadan hava akımımın etkisiyle dönmeye devam ediyor.

Pilot, rotorun sahip olduğu dönme enerjisinden yararlanarak kontrollü bir iniş gerçekleştirmeye çalışıyor.

İstanbul Gelişim Üniversitesi'nin 2019 yılında yaptığı değerlendirmede pilotların otorotasyon eğitimi aldığı ve bu yöntemin arızası durumunda güvenli iniş için kullanabildiği ifade ediliyor. Ancak yönetimin uygulanabilmesi için iritifa, hız ve çevresel koşulların bulunması da önem taşıyor.

Çok alçak irtifada veya inişe elverişsiz bir arazide meydana gelen arızalarda güvenli iniş imkanı düşebiliyor.

Çift motorlu helikopterler neden yine de düşebiliyor? Askeri helikopterlerin çoğunda çift motor kullanılıyor. Motorlardan birinin arızalanması durumunda diğer motorun belirli koşullarda uçuşun sürdürülmesine yardımcı olması sağlanıyor. Bu özellik bütün kaza risklerine karşı korunak sağlamıyor.

Motor arızasının yanında ana rotor, kuyruk rotoru veya transmisyon sisteminde meydana gelebilecek sorunlar da helikopterin kontrolünü etkileyebiliyor. Ayrıca elektrik hattına çarpma, araziyle temas, görüş kaybı ve ani hava değişimleri gibi motor sayısından bağımsız riskler de uer alıyor.

Uzmanlar Malatya'daki kazaya ilişkin hangi ihtimalleri değerlendiriyor? Malatya'daki kazanın ardından helikopterin neden düştüğü de gündeme geldi. Bahçeşehir Üniversitesi Pilotaj Bölüm Başkanı Tolga İnan, yaptığı açıklamada teknik veya mekanik arıza ile elektrik tellerine çarpma ihtimallerinin üzerinde durulması gerektiğini söyledi.

İnan, mevcut hava koşullarına ilişkin değerlendirmesinde meteorolojik bir sorunun gözlemlenmediğini de ifade etti. Malatya'daki kazanın nedeninin kesin olarak belirlenmesi için enkaz incelemesi, uçuş ve ses kayıtları, teknik sistemlerin durumu ve diğer kaza-kırım bulgularının değerlendirilmesi gerekiyor.

MSB yaptığı açıklamada kazanın henüz belirlenemeyen bir nedenle meydana geldiği duyurdu.

Helikopter kazalarının nedeni kaza-kırım incelemesiyle belirleniyor Bir helikopterin düşme nedeninin ortaya çıkarılması için kaza-kırım incelemesi yapılıyor. İncelemede enkaz parçaları, motor ve rotor sistemleri, uçuş kayıtları, bakım geçmişi, hava durumu ve olay öncesindeki uçuş verileri değerlendiriliyor.

Uzmanlar, elde edilen verileri birlikte inceleyerek kazanın teknik arıza, insan faktörü, hava koşulları veya dış etkenlerden hangisiyle ilişkili olduğunu belirlemeye çalışıyor. Malatya'daki kazanın nedeni de yürütülecek teknik incelemenin ardından belirlenecek.