Yapay zekâ, gerçek bağımlılık

Küresel teknoloji piyasalarında trilyon dolarlar dolaşıyor. Yapay zekâ, insanlığın üretim yeteneğini geliştirecek büyük bir imkân sunarken finans kapitalin yeni kazanç ve hâkimiyet alanına da dönüşüyor. Aynı teknolojinin çevresinde hem fabrikaların geleceği hem de finansal balon tehlikesi büyüyor.

Gartner’in (teknoloji piyasalarına ilişkin araştırma ve danışmanlık kuruluşu) kasım tahminine göre küresel yapay zekâ harcamaları, 2026 için öngörülen yaklaşık 2,75 trilyon dolardan 2027’de 4,05 trilyon dolara ulaşacak. Beklenen artış yüzde 47,5.

Harcamaların yüzde 59’unu, yaklaşık 2,4 trilyon dolarla altyapı oluşturacak. Bunlar gerçekleşmiş bilançolar değil, ileriye dönük öngörülerdir. Ancak sermayenin yöneldiği alanı göstermeleri bakımından önemlidir. Tam da bu yatırım iştahının kabardığı günlerde Fed’in (ABD Merkez Bankası) yayımladığı Finansal İstikrar Raporu, tablonun diğer yüzüne dikkat çekiyor.

Rapordaki ankette yapay zekâ, katılımcıların en sık dile getirdiği risk olarak öne çıkıyor. Yüksek hisse değerlemeleri, siber saldırılar ve karmaşık finansman ilişkileri başlıca kaygılar arasında bulunuyor. İki gelişme birbirini tamamlıyor: Üretici güçleri geliştirebilecek teknolojiye devasa kaynak ayrılıyor, bu kaynakların nasıl finanse edildiği ise yeni kırılganlıklar yaratıyor.

Türkiye’nin meselesi, bu dönüşümden millî üretimini güçlendirerek çıkabilmektir. Uluslararası iş birlikleri de yerli yeteneği geliştirmelidir. Çin ve diğer Avrasya ülkeleriyle ortaklıklar dâhil bütün seçenekler, teknoloji transferi ve karşılıklı yarar temelinde değerlendirilmelidir.

Millî egemenlik, ortaklıkların şartlarını ülkenin ihtiyaçlarına göre belirleyebilmektirŞALTER KİMİN ELİNDE?Yapay zekâyı yalnızca ekrandaki bir yazılımdan ibaret görenler, rekabetin asıl zeminini kaçırıyor. Kodların arkasında işlemciler, sunucular, elektrik santralleri, iletim hatları, soğutma sistemleri ve haberleşme ağları var.

Dijital dünyanın temeli son derece maddidir. Altyapının harcamalardaki ağırlığı, enerjiye ve donanıma erişimin belirleyiciliğini gösteriyor. Elektriği kesilen veri merkezi çalışamaz. İşlemciye erişemeyen araştırmacı model geliştiremez.

Verisini denetleyemeyen ülke, teknolojik kararlarında dışarıya bağımlı kalabilir. Bu nedenle yapay zekâ stratejisi, enerji ve sanayi planlamasıyla birlikte kurulmalıdır. Güvenilir ve uygun maliyetli elektrik, güçlü şebeke, yerli mühendislik ve haberleşme altyapısı aynı kalkınma programının parçalarıdır.

Yenilenebilir kaynaklar, depolama ve nükleer enerji yatırımları da bu bütünlük içinde değerlendirilmelidir. Veri merkezlerinin su ihtiyacı ve yer seçimi ayrıca hesaba katılmalıdır. Bir yatırımın şirkete kazandırdığı gelir kadar, bulunduğu bölgenin kaynaklarına yüklediği maliyet de önemlidir.

Kamu planlamasının görevi, bu hesabı toplum adına yapmaktır. BORÇLA BÜYÜYEN GELECEKFed’in raporuna göre gelişmiş bilişim teknolojileriyle bağlantılı borçlanma ihracı, Ekim 2026 itibarıyla 680 milyar doları aştı. Bu ihraçların finansal olmayan şirketlerin yatırım yapılabilir nitelikteki toplam borçlanma ihracı içindeki payı, 2023’te yüzde 6’nın altındayken 2026’da yaklaşık yüzde 31’e yükseldi.

Burada söz konusu olan devlet borcu değil, ilgili şirketlerin finansmanıdır. Bu verilerden “kriz kesinleşti” sonucu çıkmaz. Ancak yatırımların giderek büyüyen bir borç yüküyle finanse edilmesi, beklenen gelirlerin gerçekleşmesini daha önemli hâle getirir.

Bir teknolojinin üretime faydalı olması, ona yapılan her yatırımın borcunu ödeyecek gelir sağlayacağı anlamına gelmez. Finans kapitalin hesabıyla toplumun teknolojiden elde edeceği yarar burada ayrışır. Fabrikada verimliliği artıran bir uygulama başarılı olabilir, aynı beklentiye dayanılarak aşırı fiyatlanan şirket hissesi yatırımcısına büyük zarar verebilir.

Teknolojik ilerleme gerçektir. Bu ilerlemenin çevresinde oluşturulan bütün mali vaatlerin gerçekleşeceği ise garanti değildir. BALON NASIL ŞİŞER?İlk kırılganlık, yatırım maliyetiyle gelir arasındaki açıklıktır. Şirketler büyük veri merkezleri kurar, pahalı işlemciler satın alır.

Müşterilerin ödeme isteği beklentilerin altında kalırsa nakit akışı, yani işletmeye giren ve işletmeden çıkan para arasındaki denge bozulur. Borçların çevrilmesi güçleşebilir. Üstelik donanım hızla yenilenmektedir. Bugün yüksek bedelle alınan sistemin ekonomik ömrü beklenenden kısa kalırsa, yatırım kendisini geri ödemeden yeni harcama ihtiyacı doğabilir.

İkinci kırılganlık, teknoloji şirketleriyle finans kuruluşları arasındaki bağlantılardır. Aynı müşterilere ve benzer projelere aşırı yoğunlaşma, bir yerde başlayan ödeme sıkıntısının başka şirketlere ve alacaklılara taşınmasını kolaylaştırır.

Üçüncü kırılganlık, yüksek borsa değerlerinin finansman kararlarına etkisidir. Gelecekteki kazanç beklentisiyle yükselen hisseler, yeni kaynak bulmayı kolaylaştırabilir. Beklentiler tersine döndüğünde ise değer kayıpları, daha ağır kredi koşulları ve yatırım kesintileri birbirini besleyebilir.

Atlantik merkezli mali düzenin yeni teknolojileri spekülasyon alanına çevirme eğilimini bu mekanizmalar üzerinden değerlendirmeliyiz. Üretim kapasitesinin gelişmesiyle mali varlıkların şişmesi arasındaki farkı görmeden sağlıklı bir teknoloji politikası kurulamaz.

MÜŞTERİLİKTEN ÜRETİCİLİĞETürkiye açısından tehlike, yabancı platformların sürekli ödeme yapan müşterisine dönüşmektir. İthal donanıma, dövizle ödenen lisanslara ve dışarıdan kiralanan işlem kapasitesine dayanan büyüme, yerli kabiliyet geliştirilmezse yeni bir bağımlılık kanalı açabilir.

Türkiye’nin başarı ölçüsü, kaç yapay zekâ aboneliği satın aldığı olamaz. Yapay zekâyı tarlasındaki hasadı, fabrikasındaki üretimi ve insanının refahını büyütmek için kullanan Türkiye, teknolojik dönüşümde kendi yolunu açabilir.

Bunun anahtarı, millî egemenliği esas alan üretim ekonomisidir. Çözüm, kamu öncülüğünde planlı ve seçici bir teknoloji atılımıdır. Üniversiteler, araştırma kuruluşları ve özel sektör ortak hedeflerde buluşturulmalıdır. Araştırmacıların ve küçük işletmelerin kullanabileceği ortak işlem altyapıları kurulmalıdır.

Her alanda dünyanın en büyük modelini geliştirme iddiasıyla kaynakları dağıtmak yerine stratejik ihtiyaçlarda derinleşebiliriz. İmalat sanayisinde kalite kontrolü, enerji talep tahmini, tarımsal sulama, Türkçe teknolojileri ve lojistik planlama somut başlangıç alanlarıdır.

Kamu alımları da bu hedefe bağlanmalıdır. Destek alan projelerden çalışan ürün, teknik bilgi birikimi, bakım yeteneği ve ölçülebilir sonuç istenmelidir. Yerli olmak, hesap vermenin yerine geçemez; yerli üretimi büyütmek kamu kaynağının temel şartı olmalıdır.

VERİ DE VATANDIRVeri egemenliği, sunucunun Türkiye’de bulunmasından daha geniş bir meseledir. Sistemi kim yönetiyor? Güncellemeyi kim yapıyor? Hizmet kesildiğinde üretim sürdürülebiliyor mu? Başka bir altyapıya geçiş mümkün mü?

Türkiye açısından tehlike, yabancı platformların sürekli ödeme yapan müşterisine dönüşmektir. İthal donanıma, dövizle ödenen lisanslara ve dışarıdan kiralanan işlem kapasitesine dayanan büyüme, yerli kabiliyet geliştirilmezse yeni bir bağımlılık kanalı açabilir.

Çözüm, kamu öncülüğünde planlı ve seçici bir teknoloji atılımıdırBu sorulara cevap veremeden teknolojik bağımsızlıktan söz edemeyiz. Kritik kamu ve şirket verilerinin korunması; teknik denetim, güvenlik ve hizmet sürekliliğiyle birlikte sağlanmalıdır.

Uluslararası iş birlikleri de yerli yeteneği geliştirmelidir. Çin ve diğer Avrasya ülkeleriyle ortaklıklar dâhil bütün seçenekler, teknoloji transferi ve karşılıklı yarar temelinde değerlendirilmelidir. Millî egemenlik, ortaklıkların şartlarını ülkenin ihtiyaçlarına göre belirleyebilmektir.

Dönüşümün merkezinde emek bulunmalıdır. Verimlilik kazancı; çalışanların eğitimi, iş güvenliği, ücretleri ve toplumsal refah için kullanılmalıdır. Türkiye’nin başarı ölçüsü, kaç yapay zekâ aboneliği satın aldığı olamaz. Fabrikada hata ne kadar azaldı, tarlada su ne kadar korundu, üretim maliyeti ne kadar düştü, Türk mühendisinin yetkinliği ne kadar arttı?

Hesabı buradan tutmalıyız. Yapay zekâyı tarlasındaki hasadı, fabrikasındaki üretimi ve insanının refahını büyütmek için kullanan Türkiye, teknolojik dönüşümde kendi yolunu açabilir. Bunun anahtarı, millî egemenliği esas alan üretim ekonomisidir.