Sistem yeniden kurulmalı: Dizi sektörü artık yama tutmuyor

Türkiye’nin kültür sanat gündeminde en çok tartışılan konuların başında dizi ve sinema sektörü geliyor. Güncel verilere göre Türk dizileri 170’ten fazla ülkeye ihraç ediliyor. Toplam ihracat rakamı ise 1 milyar doları aşmış durumda.

Türkiye, dünyanın en büyük üç dizi ihracatçısından biri. Buna karşın dizi sektörü artan maliyetler ve reklam gelirlerinin azalması nedeniyle ekonomik sorunlarla karşı karşıya. Bir başka ilginç veri ise Türk seyircisinin televizyon karşısında geçirdiği süre.

TİAK verilerine göre Türkiye’de günlük televizyon izleme süresi 2025 yılında 3 saat 38 dakika. Diğer yandan dijital platformların yaygınlaşması da televizyon sektöründe tartışılan konular arasında. Bu yıl bazı diziler erken final yaptı.

Diziler büyük maçların olduğu günlerde yayımlanmadı. Benzer durum sinema sektöründe de var. Pandemi öncesinde 56 ile 70 milyon arasında olan sinema seyircisi sayısı, TÜİK verilerine göre 2024 yılında 32 milyon 538 bine, 2025 yılında ise 27 milyon 657 bine düştü.

Sektörde görülen bu krizi ünlü oyuncu Janset Paçal ile konuştuk. Paçal, krizin aslında 25 yıl önce başladığının, günü kurtaran çözümlerle bugüne gelindiğinin altını çizdi. Janset ayrıca, yapımlardaki nitelik kaybını sektördeki emekçilerin ağır ve güvencesiz koşullarda çalışmak durumunda olmasıyla ilişkilendirdi.‘SİSTEM YANLIŞ TEMELLER ÜZERİNDE’- Dizi sektörü derin bir krizin içine girdi.

Televizyon kanalları oyuncuların aldıkları ücretleri düşürmelerini istedi. Ayrıca büyük futbol maçlarının olduğu günlerde dizilerin yeni bölümleri de yayımlanmıyor. Bu durumu nasıl değerlendiriyorsunuz? Dizi sektörü aslında 25 yıl önce krize girdi.

Yapımcılar, kanallar ve reklam verenler sorunun temeline inmek yerine dizilerin sürelerini uzatarak çözüm üretmeye çalıştılar. Çünkü daha uzun diziler, daha fazla reklam alanı anlamına geliyordu. Ancak bu yaklaşım sorunu çözmek yerine erteledi.

Sektörün yapım tarafı, bütün sistemi iyileştirecek kalıcı çözümler üretmek yerine, mevcut koşullarda kendi maliyetlerini ve risklerini yönetmeye odaklandı. Bugün yaşadığımız tablonun temelinde de bu anlayış var. Oyuncu ücretlerini düşürmek ya da yayın günlerini değiştirmek gibi önlemler, sistemin bütününe bakılmadığı sürece geçici çözümler olarak kalacaktır.‘BUGÜN SORUNLARLA YÜZLEŞİYORUZ’- Daha önce yaptığınız açıklamalarda dizilerin uzun sürelerini ve setlerdeki ağır çalışma koşullarını eleştirmiştiniz.

Bugünkü krizle birlikte bu sorunların daha da derinleştiğini düşünüyor musunuz? Sizce mevcut yapı sürdürülebilir mi? Aslında bu sorunların daha da derinleşmesi, bugün yaşadığımız krizin nedenlerinden biri. Sadece yapım tarafını günü kurtaracak çözümlerle koruyarak sektörü iyileştiremezsiniz.

Mevcut yapı, yanlış, sağlıksız ve önemli ölçüde yasal sorunlar barındıran bir temel üzerinde yükselmeye çalışıyor. Ben bu yapının sürdürülebilir olduğunu düşünmüyorum. Hatta sistemin çoktan çöktüğünü, bugün yalnızca sonuçlarıyla yüzleştiğimizi düşünüyorum.

Bir sektörün devamlılığı, yalnızca ekonomik olarak ayakta kalmasına değil, içinde çalışan insanların haklarının korunmasına da bağlıdır. Çalışma süreleri, iş güvenliği, sosyal güvenceler ve emeğin karşılığı bir bütün olarak ele alınmalı.‘YARATICILIK BASKIYLA VE GÜVENCESİZLİKLE GELİŞMEZ’- Son yıllarda televizyon dizilerinde birbirine benzeyen hikâyelerin ve karakterlerin öne çıktığına yönelik eleştiriler var.

Diğer yandan yapımların kısa sürede yayından kaldırılması da senaristler ve oyuncular üzerinde baskı oluşturuyor. Sizce dizi sektöründeki kriz yalnızca ekonomik mi yoksa aynı zamanda bir yaratıcılık ve nitelik krizi de var mı?

Bu da mevcut sistemin doğal sonuçlarından biri. Böyle bir üretim modelinin içinde içerik kalitesinin sürekli yükselmesini beklemek gerçekçi değil. Bu işin yapım tarafı elbette parayla yürüyor. Ancak ortaya çıkarılan ürünün hammaddesi hayal gücü ve duygular.

Senaristin, oyuncunun ve yaratıcı ekiplerin emeğine gereken değeri vermez, çalışma koşullarını ve mesleki güvencelerini sağlamazsanız onlardan sürdürülebilir bir yaratıcılık bekleyemezsiniz. Yaratıcılık, baskıyla ve güvencesizlikle gelişmez.

Sektördeki bütün bileşenlerin haklarının gözetildiği bir denge kurulması gerekiyor. Tek taraflı çıkar üzerine kurulu bir sistemin uzun süre işlemesi mümkün değil. Janset PaçalBugün yaşadığımız kriz de bunun en açık göstergesi.

YAPIMCILAR KENDİ SEYİRCİSİNE SIRT ÇEVİRDİ- Ayrılsak da Beraberiz ve Yarım Elma gibi geniş izleyici kitlelerine ulaşmış komedi dizilerinde rol aldınız. Bugün televizyon ekranlarında komedi dizilerine eskisi kadar neden yer verilmiyor?

Bu sorunun cevabı da yine sektörün kurduğu üretim modelinde yatıyor. Yapımcılar ve kanallar, iç pazarı uzun bölüm süreleri ve yüksek maliyetlerle bir çıkmaza soktular. Ardından bu çıkışın çözümünü yurt dışına açılmakta buldular.

Ancak komedi yapımlarının uluslararası pazarda dram dizileri kadar kolay alıcı bulmadığı düşüncesiyle komedi üretiminden giderek uzaklaştılar. Böylece kendi seyircilerinin ihtiyaçlarını ve yerel hikâye anlatıcılığının zenginliğini de ikinci plana ittiler.

Oysa komedi, bir ülkenin kültürünü, gündelik hayatını ve insan ilişkilerini anlatan çok değerli bir tür. Ayrılsak da Beraberiz ve Yarım Elma gibi işlerin hâlâ hatırlanması bunun göstergesi. Bence mesele komedinin izleyicisini kaybetmesi değil, sektörün komediye yeterince alan açmaması.

EMEĞİ GÖZETEN BİR SİSTEM KURULMALI- Peki sizce sektörün bu krizden çıkışı nerede? Her krizin bedelini bugüne kadar büyük ölçüde emekçiler ödedi. Her yeni çözüm de ne yazık ki aynı sorunlu temel üzerine inşa edilmeye çalışıldı.

Artık yapılması gereken, enkazın üzerine yeni bir yapı kurmaya çalışmak değil; önce enkazı kaldırmak, ardından sağlam, insani ve yasal bir temel oluşturmak. Bunun için sektörün bütün bileşenlerinin birlikte hareket etmesi ve başta 4857 sayılı İş Kanunu, 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu ve 5846 sayılı Fikir ve Sanat Eserleri Kanunu olmak üzere ilgili mevzuatın gerektirdiği hak ve yükümlülüklerin eksiksiz uygulanması gerekiyor.

Yapımcıdan oyuncuya, senaristten teknik ekibe kadar herkesin haklarının korunduğu, emeğin karşılığını bulduğu bir sistem kurulmalı.