Öküzden Helallik İsteyenler" Toprakla Bütünleşen Kadim Bir Yaşamın Hikayesi

Toprağın karasabanla yarılıp bereketle buluştuğu geçmiş günlerde, insan ile hayvan arasındaki o derin bağı ve vefa duygusunu kaleme alan Hıdır Dulkadir yazısında, Dersim'in kadim kültürel kodlarını ve unutulmaya yüz tutmuş gelenekleriyle Pir Sultan Abdal’ın deyişlerinden yaşanmış anılara kadar bir çok konuya tanıklık edeceksiniz.

TARLADA ÖKÜZ AYAĞI KUTSALDIR Pir Sultan, öküze dair bir deyişinde;

‘‘Öküzün damını alçacık yapın Yaş koman altını kuruluk sepin Koşumdan koşuma gözlerin öpün İreçberler hoşça görün öküzü’’

Pir Sultan Abdal’ın öküze dair nasihatlerine toplumumuzda yer yer maalesef uyulmuyor. Tarlada, harmanda, öküze sopa çala çala, sırığın (zırxe) ucundaki çiviyi kalçalarına batıra batıra kan revan içinde bırakırlardı. İnsanı öküzle aynılaştırarak incitici, onur kırıcı şu deyimleri söylerlerdi:

‘‘Öküz bakışlısınız, Öküz gibi adamsın. Öküz öldü, devran sana kaldı. Öküz öldü, ortaklık bitti. Öküz öldü, çıra söndü. Öküzün trene baktığı gibi ne bakıyorsun. Öküz gibi yere uzanmışsın. Taşşağı çekilmiş öküz gibi yürüyorsun’’ gibi.

Bu deyimlerden sonra, öküzün değerini, kıymetini, ayağı öpülecek kutsal bir hayvan olduğunu dile getiren söylemler de vardır.

Dersim’de Nisan ayının başında yağmur toprağa düşer. Güneş ışınları toprağa vurur, doğa buram buram mis kokar. Bademler, erikler çiçeğe durmaya başlar. Kırlarda bembeyaz, rengârenk dağ laleleri açar. Bin bir çeşit sümbül toprağı süsler.

Toprağın üstünde kanat çırpar renk renk kelebekler. Gece, her tepede ‘‘Thüye’’nin duygulu ötüşünü duymak mümkündür. Dağlarda kar erir, dereler dolu dolu akar. Doğa yeşile bürünür. Öküzü olan karasabanla çift sürer. Yok ise, ‘vay onun haline’!

Hamile kadınlar iki canla, evde kaç kişi varsa kazmayı alır, saldırırlardı kıraç toprağa. Toprak sahibi ilk gün tarla sürdüğünde, öküzleri gelin gibi süsler. Boynuzlarına renk renk ‘‘vala’’lar bağlar, alnında taze yumurta kırardı.

Tarla sahibi evde niyaz hazırlar tarlaya götürür, çocuklara, kapı komşuya dağıtırdı. Amaç tarlanın bereketli ürün vermesidir.

Öküz, boynundaki yüklü boyunduruk ve boyunduruğa bağlı karasabanla toprağı yarmaya başlardı. Boz toprak, kara toprak olurdu. Toprağın karnının her yarılmasında kırmızı, siyah solucanlar ve ‘‘Xelek’’ler görünürdü. Tarla bitince ‘‘sak’’ ile toprağı düzgün halde tarar düzeltirlerdi.

Öküzler güneş doğmadan, sabah serinliğinde döveni çekerek harmanda, taneyi saptan ayırmak için değirmen taşı gibi döner döner dururlardı. Öğlen sıcağında susuzluktan ağızlarından salya akardı. Gece yarısına kadar öküzler hâlâ harmandaydı.

Ay ışığı gözlerinin ışığını alır, yorgun ve argındı. İnsafa gelen sahibi onlara mola verirdi. Öküz kutsallığının güzel örneğini, Dr. Daimi Cengiz’in Evrensel Kültür dergisinde yayımladığı makalesinde görebiliyoruz:

Pülümür -Tercan ilçeleri sınırındaki Kale köyünde yaşayan 75 yaşındaki Meme Memiş öküzlere hitaben:‘‘Emektarlarım! Ben yarın hakka yürüyorum, sizden helallık almaya geldim. Çiftimizi-çubuğumuzu sürdünüz. Harmanımızı çevirdiniz.

Ama taneyi ben, samanı sizlere verdim. Bunun haksızlık olduğunu biliyorum. Emeğin büyüğü sizindir. Başka ne yapabilirdim ki? Bizde kış çetin, zorlu ve uzun geçer. Bu nedenle samanı bile size doya doya veremedim. Aç kaldığınız günler de oldu. Ama olanağım bu kadardı. Hakkınızı helal edin. Affedin beni’’ der.

Öküzlerden helallik isteyen Meme Memiş kısa bir süre sonra Allah’ın rahmetine kavuşur. Vasiyeti gereği öküzlerin ayağı dibine gömülür.

Öküzün kutsallığına dair bir örnek daha verebilirim.

Dersim’in Pülümür ilçesi beylerinden Şah Hüseyin Bey pılıpırtısını toplayıp boz bir öküze yükleyerek ailece Batı Dersim’den Doğu Dersim’e doğru şafakla birlikte yola çıkar. Uzun ve meşakkatli yolculuktan sonra yorgun argın düştükleri için, bir yerde mola verirler.

Şah Hüseyin Bey yorgunluktan başını yastığa koyar koymaz uyur. Rüyasında ak sakallı bir ihtiyar adam görür. İhtiyar adam ona: ‘‘Bir daha öküz nerede istirahat etmek isterse, orayı kendine yurt edin’’ der.

Fotoğraf Zülfüye Karaboğa tarafından çekilmiştir.

Uzun yolculuktan sonra Şeniya ağu denilen yere gelince öküz yere çöker. Şah Hüseyin Bey orayı kendine yurt edinir. Evin temelini atınca sakallı ihtiyar adam yine Şah Hüseyin Bey’e görünür ve elindeki değneği temele bırakarak sır olur.

Rivayete göre bu ihtiyar adam Xızır’dır. Yıllar sonra Osmanlı o evi yakar. Ev yanar kül olur. Fakat o ihtiyarın inşaata bıraktığı çubuk (estune) yanmaz. O evin olduğu yer kutsaldır. Kurbanlar kesilir, adaklar adanır.

Annemin öküze yaptığı iyiliğe gelince; Yıl 1970, Kıl köyü mezresi ‘‘Phaga Pirvav’’ yaylasındaydık. Ormana saldığımız sığırlarımıza kurt saldırdı. Aç kurt ne olacak! O kadar sürü arasında bula bula bizim ‘‘Bazo’’ öküzün taşaklarını koparmakta mı buldun?

Öküz kaçıp kurda leş olmaktan kurtuldu. Eve geldiğinde kan revan içindeydi. Bacaklarından kan akıyordu. Annem Fatoş ‘‘Bazo’’ öküzün bu halini hiç hoş görmedi. Çığlık attı. Komşu kadınları çağırdı. Örkeni ayaklarına dolayıp yere yatırdılar.

Annem, kalın iğneye (pıncırari) kırnap ip geçirdi. Öküzün yırtılan haya derisini dikti. Her gün yaraya cılegone sürdü. Bir müddet sonra yaralar iyileşti. Bizim öküzün adı o günden sonra tek taşşaklı öküz oldu.

Öküz harmanda boyunduruk altında kırk derece öğlen sıcağında nefes alıp verirken burun deliklerinden saman üflerdi. Geviş getirirken makas gibi açılıp kapanan çenesinin altında sarkan eti, kıllarını, alnını okşamaktan heveslenirdi.

Göz kapaklarını açıp kapatırdı. Dilini çıkarıp dudaklarını yaladıktan sonra, o da bizi boynu, boynuzları ile okşardı. Akşam ağılın veya ahırın eşiğinden içeriye sağ ayağını attı mı önünde arpa ile karışık ot, altında pamuk gibi yumuşak koyun, keçi gübresini görünce, huzurluydu.

Siyah, beyaz, boz, güneş rengine çalan öküzleri sıralayabiliriz. Boynuzları hilal gibi, alnında küçücük nakışları, gözleri iri, zeytine benzer kara gözleri... ‘‘Gözlerinin karası bolluk, kızıl, açık renk gözler kötüye işarettir’’ derler.

Öküze işkence: Hadım etme… Ayaklarını bağlayıp yere devirirlerdi. İri kelpeten ile taşaklarını böğürte böğürte buruyor, eziyorlardı. Öküzün sesi yedi kat toprağın altına geçerdi. Ayaklarını çözdüklerinde öküzün dünyası değişirdi.

Sallanır sallanır düşmemeye gayret ederdi. Neden? İneklerle teması kesilsin. Güçlü olsun. Olsun ki toprağı devirsin. Taşşak burması öküze yapılan en ilkel, bilinçli işkenceydi. Fıkramı anlatmadan makalemi noktalamak istemiyorum.

Çocukluk yıllarımdı (1956-57). Duzgın Bava dağı karşısında ‘‘Gome Khurȇsu’’ denilen derin vadide yaylada idik. Kömlerin üstünde yükselen zirvesine çıkabilseydim, elimi uzatır yıldızları tutardım. Dağa ahtapot gibi kollarını arkaya dolayan, vadide çığıltılı ve çığıltısız dereler akıyordu.

Sıcak bir yaz akşamıydı. Ay ışığı vadinin üstüne düşmüş, kurt ulemalarını dinliyordum. Komşumuz Hüseyin Kırmızıtaş’ın siyah beyaz benekli öküzü vardı. Öküze karşı onu huylandıran hareketler yaptım. Pırıl pırıl ay ışığında, iki ayağımı yere sürttüm.

‘‘Muuu...muuu...muuu’’ deyip öküz gibi böğürdüm. Bir iki yapınca, benekli öküz bana doğru yürüdü. Boynuzlarını taktığı gibi iki metre yüksekliğindeki saçaktan aşağı fırlattı. Hayvan gübresinin üstüne düşmeseydim, kemiklerim un ufak, paramparça olurdu. ‘‘Öküz gibi ne böğürüyorsun’’ cümlesi galiba çocukluk günlerime yakıştı desem yeridir.

Bu haberi kaçırmayın Tunceli mi Dersim mi? 91 yıldır unutulmayan ismin hikâyesini biliyor musunuz?