Karanlığın Üzerine Yürüyenlerin Meşale

Sanatçı, alkış uğruna susan iyi bir taklitçi olabilir ama asla sanatçı olamaz. Sanat, kişiye yalnızca yaratma gücü değil; karanlığa başkaldıran onurlu bir duruş ve yaşadığı çağı değiştirme cüreti kazandırır.

Sanat, sanatçıyı fildişi kulelere kapatan bir kaçış yolu değil; onu dünyanın bütün yaralarına dokunmaya zorlayan sert bir uyanıştır. Gerçek bir sanatçı, eline kalemi, fırçayı ya da çalgıyı aldığında yalnızca bir eser yaratmaz; kendi kişiliğini çağının karanlığına karşı bilenmiş keskin bir vicdana dönüştürür.

Bu dönüşüm, estetik bir kaygının çok ötesinde, varoluşsal bir hesaplaşmadır; zira sanatçı, kendi ruhunu dünyanın acısıyla çarpıştırmadan hakikate ulaşamayacağını bilir.

Sıradan insan kendi küçük dünyasının konforuna sığınıp olup bitene gözlerini yumarken sanatla yoğrulmuş bir kişilik başını çeviremez. Çünkü sanat, insana her şeyden önce görmezden gelme lüksünü kaybettirir. Gözleri bir kez açılan insan için artık hiçbir şey eskisi gibi değildir; o, kalabalıkların sıradanlaştırdığı her kötülüğün altında yatan derin çürümenin kokusunu ilk alan kişidir.

Sanatın sanatçıya kazandırdığı en onurlu kimlik, derin ve sarsılmaz bir toplumsal duyarlılıktır. Sanatçı; sokaktaki açlığın, susturulmuş bir çığlığın, haksızlığa uğramış tek bir insanın bile acısını kendi sırtında taşıyan kişidir.

Onun kişiliğinde “bana dokunmayan yılan” bencilliğine yer yoktur; bir yerde bir can yanıyorsa o ateş doğrudan sanatçının yüreğine düşer.

Kalabalıklar günlük telaşların uyuşukluğu içinde gerçeğe sağırlaşırken sanatçı toplumun en ince sinir uçlarına dönüşür. Başkalarının “kader” deyip geçtiği adaletsizliklere öfkelenir, kanıksanmış kötülüklere alışmayı reddeder.

Çünkü alışmak, ruhun en sessiz ölümüdür ve sanatçının kişiliği bu teslimiyete karşı atılmış canlı bir çığlıktır.

Felsefi açıdan bakıldığında, Jean-Paul Sartre’ın vurguladığı gibi sanatçı, içinde yaşadığı çağa karşı sorumluluktan kaçamayan kişidir; susmak bile bir taraf seçmektir ve gerçek sanatçı asla zalimin sessizliğine ortak olmaz. Albert Camus’nün dediği gibi o, tarihi yapanların değil, tarihin altında ezilenlerin yanında durur.

Bertolt Brecht’in de işaret ettiği üzere sanat, gerçeği yansıtan sıradan bir ayna değil, onu biçimlendiren bir çekiçtir; sanatçı da bu çekici adaletin terazisini doğrultmak için kullanan kişidir.

Picasso, İspanya İç Savaşı’nın vahşetini Guernica tuvaline kazırken yalnızca boya sürmüyordu; insanlığın yüzüne savaşın çirkinliğini çarpan ölümsüz bir yargı kürsüsü kuruyordu. Yaşar Kemal Çukurova’nın toprağında ezilen ırgatların yazgısını kaleme alırken ya da John Steinbeck Gazap Üzümleri’nde yoksulluğun öfkesini büyütürken sanatçının kişiliğindeki o temel dönüşümü kanıtlıyordu: Sanatçı, sesi kısılanların sesi, unutulanların belleğidir.

Nâzım Hikmet’in demir parmaklıklar ardında bile memleketinin en ücra köyündeki açlığı yüreğinde hissetmesi ya da Víctor Jara’nın stadyumda elleri kırılırken dahi türkü söylemeye devam etmesi, sanatın insana kazandırdığı o yenilmez karakterin en çarpıcı kanıtlarıdır.

Bu toplumsal duyarlılık, sanatçının karakterine sarsılmaz bir cesaret kazandırır. Güç odaklarına yaranmak için gerçeği eğip bükenler, kalabalıkların hoşuna gidecek tatlı yalanlara sığınanlar hiçbir zaman gerçek yaratıcı olamazlar.

Sanatla bütünleşen kişilik ise insanları sarsacak acı gerçekleri söylemeyi seçer. Zamanın ruhuna teslim olup rüzgâra göre yön değiştirenlerin aksine o, bedeli yalnızlık ya da dışlanmak bile olsa hakikatin nöbetini tutmaktan vazgeçmez.

Kendi kırılganlığını ve öfkesini toplumsal bir direnişe dönüştürür; yapay nezaketlerin, sahte gülüşlerin ve ucuz gösterişlerin ardındaki çürümüşlüğü ilk bakışta yakalar ve yüzlere vurur.