Binanız eskiyse yıkılması mı gerekiyor? Düzce Depremi’nin yıl dönümünde yapı güvenliği uyarısı

17 Ağustos 1999 Marmara Depremi’nin ardından yaşanan 12 Kasım 1999 Düzce Depremi, Türkiye’nin deprem gerçeğini bir kez daha gözler önüne serdi. Aradan geçen yıllara rağmen yapı güvenliği, denetim ve depreme hazırlık konuları önemini koruyor.

Özellikle eski binalarda yaşayan vatandaşlar, evlerinin güvenliğini nasıl öğrenebileceklerini merak ediyor. TMMOB İnşaat Mühendisleri Odası Ankara Şube Başkanı Ahmet Onur Özergene, Düzce Depremi’nin yıl dönümünde binaların deprem güvenliğinin belirlenmesinden taşıyıcı sisteme müdahale tehlikesine, karot alımından güçlendirmeye kadar merak edilen konuları Yeni Ankara’ya değerlendirdi.

Bir binanın deprem güvenliğinin yalnızca dışarıdan bakılarak belirlenemeyeceğini vurgulayan Özergene, kapsamlı mühendislik analizlerinin önemine dikkat çekti. Eski binaların doğrudan yıkılması gerektiği yaklaşımının bilimsel olmadığını belirterek doğru projelendirilmiş güçlendirme çalışmalarının da hayat kurtarabileceğini söyledi.

GÖZLE KONTROL, DEPREM GÜVENLİĞİNİ BELİRLEMEYE YETMİYOREski apartmanlarda görülen çatlakların sıva çatlağı mı yoksa yapısal hasar mı olduğu vatandaşlar tarafından her zaman ayırt edilemiyor. Gözle yapılan incelemenin sınırlarına dikkat çeken Özergene, şu bilgileri verdi:“Gözle yapılan inceleme, bir binanın deprem güvenliğini kesin olarak tayin etmek için tek başına yeterli değildir; yalnızca ön tarama niteliği taşır ve detaylı mühendislik analizine ihtiyaç duyulup duyulmadığı konusunda fikir verir.

Bir yapının deprem performansı; beton basınç dayanımı, donatı miktarı ve işçiliği, etriye sıklaştırması, korozyon durumu ve taşıyıcı sistem sürekliliğinin bütüncül olarak hesaplanmasıyla belirlenir. Ayrıca zemin etütleri ve arazinin geoteknik özelliklerinin ayrıntılı biçimde ortaya konulması da yapı güvenliğinin ayrılmaz bir parçasıdır.”Uzman desteğinin önemini vurgulayan Özergene, şöyle devam etti:“Vatandaşlarımız ne yazık ki bunun ayırdına varamazlar.

Hatta her mühendis de değil; bu konuda uzman inşaat mühendislerinden destek almaları çok önemlidir. Bu durumu tıbbi bir teşhis gibi düşünmek lazım. Rahatsızlığımız neredeyse ona göre bir doktora gidiyorsak yapımız için de aynı şeyi yapmamız gerekiyor.”KOLON VE KİRİŞLERE MÜDAHALE UYARISIÖzellikle zemin katında market, dükkân veya otopark bulunan apartmanlarda taşıyıcı sisteme yönelik müdahaleler ciddi risk oluşturuyor.

Ticari alanı genişletmek veya araç manevra alanı kazanmak amacıyla kolon, kiriş ve perde duvarların kesilmesinin kabul edilemez olduğunu belirten Özergene, bu işlemlerin deprem sırasında binanın göçmesine yol açabileceğini söyledi. Özergene, şu ifadeleri kullandı:“Ticari alan büyütmek, vitrin açmak veya araç manevra alanı kazanmak amacıyla kolon, kiriş ya da perde duvar kesilmesi mühendislik bilimine göre kabul edilemez, aynı zamanda da ağır bir suçtur.

Benzer şekilde zemin kattaki dolgu duvarların hesapsız şekilde kaldırılarak üst katlara kıyasla rijitlik farkı, yani yumuşak kat düzensizliği oluşturulması veya tesisat geçirmek için kirişlerin delinmesi, deprem anında binanın ilk saniyelerde toptan göçmesine yol açabilir. Kat Mülkiyeti Kanunu uyarınca binanın taşıyıcı sistemi ortak alandır ve hiçbir bağımsız bölüm maliki bu elemanlara müdahale edemez.”TAŞIYICI SİSTEME MÜDAHALE ŞÜPHESİNDE NE YAPILMALI?Bina sakinlerinin öncelikle ilgili ilçe belediyesinin imar arşivinden onaylı projeleri temin ederek uzman incelemesine başvurabileceğini belirten Özergene, izlenebilecek yolu şöyle anlattı:“Böyle bir şüphe oluştuğunda bina sakinleri veya apartman yönetimi, ilk adım olarak ilgili ilçe belediyesinin imar arşivinden binanın onaylı statik ve mimari projelerini temin ederek mevcut durumla uyumunu bir inşaat mühendisine kontrol ettirebilir.

Eş zamanlı olarak ilgili ilçe belediyesi yapı kontrol müdürlüğüne ve Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğüne yazılı dilekçeyle başvurularak yerinde tespit talep edilmelidir. Müdahale şüphesinin güçlü olduğu durumlarda vakit kaybetmeden Cumhuriyet Başsavcılığına suç duyurusunda bulunulmalı ve sulh hukuk mahkemesi aracılığıyla delil tespiti istenmelidir.”ESKİ BİNA, MUTLAKA YIKILACAK BİNA DEMEK DEĞİL1999 depremleri öncesinde inşa edilen binalardaki malzeme, denetim ve yönetmelik farklılıkları, yapı güvenliği açısından önem taşıyor.

Ancak yalnızca yapım yılına bakılarak bir binanın yıkılacağına karar verilemeyeceğini belirten Özergene, somut mühendislik verilerine ihtiyaç olduğunu söyledi.2000 yılı öncesindeki yapı stokunda karşılaşılan sorunlara değinen Özergene, şunları kaydetti:“İnşaat mühendisliğinde varsayımlarla değil, somut veri ve hesapla konuşulur; dolayısıyla bir binanın yalnızca inşa edildiği yıla bakılarak kesin yıkılacağını söylemek bilimsel değildir. Ancak 1999 depremleri ve 2000 yılı, ülkemiz yapı stoku açısından kritik bir kırılma noktasıdır.

Türkiye’de yapı sektörünün büyük payını oluşturan yap-sat inşaatlarında, geçmişte mühendis denetiminden uzak, salt kâr güdüsüyle hareket edilen ve ustaların elinde şekillenen uygulamalar ciddi zafiyetler yaratmıştır. 2000 yılı öncesinde şantiye şartlarında elle dökülen düşük dayanımlı betonlar, nervürsüz düz inşaat demiri kullanımı, yetersiz etriye detayları ve denetim eksikliği bu dönem yapılarını daha kırılgan hâle getirmektedir.”Eski yapıların tamamının güvensiz kabul edilmemesi gerektiğini vurgulayan Özergene, şöyle devam etti:“Buna karşın 1999 öncesinde yapılmış olsa bile kendi döneminin mühendislik kurallarına sadık kalınarak projelendirilmiş, doğru taşıyıcı sisteme sahip ve sağlam zemin üzerindeki pek çok yapının depremleri güvenle atlattığını biliyoruz.

Tersine, kâğıt üzerindeki yönetmelik kuralları şantiyede denetlenmediği için yıkılan yeni binalar da acı birer gerçektir. Bu nedenle binanın yaşı doğrudan bir yıkım hükmü değil, öncelikli olarak mühendislik incelemesi yapılması gerektiğini gösteren önemli bir uyarı kriteridir.”RİSKLİ YAPI TESPİTİ İLE PERFORMANS ANALİZİ AYNI MI?Apartman sakinlerinin inceleme yaptırmaktan kaçınmasında, binanın mühürlenmesi veya tahliye edilmesi endişesi de etkili olabiliyor.

Özergene, bu noktada resmî riskli yapı tespiti ile deprem performans analizinin birbirinden ayrılması gerektiğini söyledi.6306 sayılı Kanun kapsamındaki sürece ilişkin Özergene, şu değerlendirmede bulundu:“Yurttaşlarımızın bu kaygısı, mevzuattaki iki ayrı inceleme yönteminin birbiriyle karıştırılmasından ve mevcut ekonomik koşullarda barınma sorunundan kaynaklanmaktadır. Eğer mülk sahipleri 6306 sayılı Kanun kapsamında Bakanlıkça lisanslandırılmış kuruluşlara resmî riskli yapı tespiti yaptırırsa sonuç doğrudan Bakanlık sistemine ve tapu kütüğüne işlenir; bina riskli çıktığında yasal süreler içinde tahliye ve yıkım veya güçlendirme süreci resmen başlar.

Ancak bina sakinleri resmî süreci başlatmadan önce yapılarının durumunu öğrenmek amacıyla uzman inşaat mühendisliği bürolarına deprem performans analizi yaptırabilir. Bu çalışma mühürlemeye sebep olmaz. Apartman sakinlerine teknik bir yol haritası sunar.”KAROT ALDIRMAK BİNAYA ZARAR VERİR Mİ?Karot alımının binaya zarar vereceği yönündeki kaygılara da değinen Özergene, işlemin standartlara uygun biçimde ve uzman gözetiminde yapılması gerektiğini vurguladı.

Özergene, şöyle konuştu:“Kamuoyunda sıkça dile getirilen ‘Karot alınırsa bina zarar görür’ iddiası ise teknik dayanaktan yoksundur. Yönetmelik standartlarına uygun biçimde, inşaat mühendisi gözetiminde önce röntgen cihazıyla demir taraması yapılarak donatı kesilmeden alınan sınırlı sayıdaki karot numunesi taşıyıcı sisteme zarar vermez.

Numune alınan noktalar, işlemin hemen sonrasında yüksek dayanımlı, büzülme yapmayan özel yapısal tamir harçlarıyla doldurulur. Asıl risk binadan numune aldırmak değil, deprem davranışını bilmediğimiz binalarda belirsizlik içinde yaşamaktır.”GÜÇLENDİRME DE BİR SEÇENEKHer eski binanın yıkılarak yeniden yapılmasının zorunlu olmadığını belirten Özergene, mühendislik esaslarına uygun yapısal güçlendirme çalışmalarının önemli bir alternatif olduğunu söyledi.

Kentsel dönüşümün uzun yıllar yıkıp yeniden yapma modeli üzerinden ele alındığını ifade eden Özergene, güçlendirmenin teknik ve ekonomik açıdan değerlendirilmesi gerektiğini belirtti:“6235 sayılı Yasa ile kurulmuş kamu kurumu niteliğinde bir meslek örgütü olan Odamız, tüm çalışmalarında bilimsel gerekleri ve halkın, ülkenin yararını esas almaktadır. Ülkemizde kentsel dönüşüm uzun yıllar ne yazık ki yalnızca emsal artışına ve ‘yık-yap’ modeline indirgenmiştir.

Oysa doğru projelendirilmiş ve şantiyede titizlikle denetlenmiş yapısal güçlendirme, tam anlamıyla hayat kurtaran bilimsel bir mühendislik çözümüdür. Geçmiş depremlerde tekniğine uygun olarak güçlendirilmiş kamu binalarının ve konutların sarsıntıları yıkılmadan atlattığı sahada defalarca kanıtlanmıştır.”Güçlendirme maliyetinin yeniden yapım maliyetiyle karşılaştırılması gerektiğini söyleyen Özergene, şu değerlendirmeyi yaptı:“Mühendislik pratiğinde güçlendirme maliyetinin, binayı yıkıp yeniden yapma maliyetinin yaklaşık yüzde 40’ını aşmadığı durumlarda güçlendirme hem ekonomik açıdan hem de inşaat süresi bakımından çok daha rasyonel bir seçenektir.

Ayrıca mevcut imar planları nedeniyle yıkıldığında kat veya metrekare kaybı yaşayacak binalar güçlendirme seçeneğini değerlendirmelidir. Tabii ki bu karar, yapılacak mühendislik çalışmaları sonucunda alınabilir.”SU VE KOROZYONLA MÜCADELE İHMAL EDİLMEMELİDeprem güvenliğinde mevcut yapıların bakım ve kullanım süreçlerinin de önemli olduğunu belirten Özergene, bina sakinlerinin dikkat etmesi gereken teknik tedbirleri anlattı.

Bodrum katlardaki su birikintileri, çatı sızıntıları ve tesisat kaçaklarının taşıyıcı sistem üzerinde olumsuz etkiler oluşturabileceğini söyleyen Özergene, şu uyarılarda bulundu:“İnşaat Mühendisleri Odası Ankara Şubesi olarak temel yaklaşımımız, tüm yurttaşlarımızın can ve mal varlığını koruyacak önleyici uygulamaların hayata geçirilmesidir. Bu doğrultuda bina sakinlerinin alabileceği en hayati teknik önlemlerin başında suyla ve korozyonla mücadele gelir.

Betonarme yapıların en sinsi düşmanı sudur; bodrum katlarda su birikmesi, çatı ve tesisat sızıntıları ya da bozuk çevre drenajı, taşıyıcı demirleri paslandırarak kesit kaybına uğratır. Apartman yönetimleri bodrum katlardaki nem, rutubet ve su yalıtımı sorunlarını vakit kaybetmeden gidermelidir.”İzinsiz tadilatların da ciddi risk oluşturduğunu belirten Özergene, sözlerini şöyle tamamladı:“İkinci kritik tedbir, bağımsız bölümlerde ve ortak alanlarda izinsiz tadilatların engellenmesidir.

Daire içlerinde oda birleştirmek için bölme duvarların yıkılması, zemine ağır şap ve kaplamalar eklenerek bina ağırlığının artırılması veya klima ve tesisat geçişleri için kiriş-kolon delinmesi kesinlikle önlenmelidir.”