Empati Düşünce Topluluğu Tarafından Eğitimde Şiddet Sorununu Masaya Yatırdı

Empati Düşünce Topluluğu i kinci toplantısını gerçekleştirdi. Prof. Dr. Mehmet Üstüner'in moderatörlüğünde gerçekleştirilen toplantıda okullarda yaşanan şiddet sorunu ve çözüm önerileri müzakere edildi.

Toplantı, konu uzmanlarından Prof. Dr. Hasan Demirtaş'ın'Okul Şiddetinin Nedenleri, Boyutları ve Çözüm Önerileri' temalı sunumuyla başladı. 40 dakikalık sunumun ardından müzakereye geçildi. 60 kadar topluluk üyesiyle yaklaşık 2 saat süren müzakerenin sonunda şiddet sorununun çözümü için aşağıdaki tespit ve önerilerin kamuoyu ve yetkili mercilerle paylaşılmasına karar verildi.

Okul Şiddetin Kaynağı ve Nedenleri

Okul şiddeti, çok aktörlü ve çok nedenli bir sorundur. Bu nedenler şöyle kategorize edilebilir: Siyasal ve ideolojik nedenler, sosyal ve kültürel nedenler, ekonomik şartlar ve eğitim eşitsizliği, okul içi dinamikler, dijital şiddet ve siber zorbalık.

Bu nedenler arasından en çok öne çıkanlar, eğitim politikalarının sık sık değişmesi, rehberlik faaliyetlerinin yetersizliği, olumsuz okul iklimi, ailevi sorunlar, kalabalık sınıflar, öğrencilerin psikolojik durumları, akran grupları, okul iklimi, medya etkisi ve sosyoekonomik eşitsizlikler olarak sıralanabilir.

Okul şiddeti, yalnızca failin kişilik özellikleriyle açıklanamaz.

Şiddet; okuldaki otorite ilişkilerinin, akran hiyerarşilerinin, dışlayıcı etiketlemelerin ve toplumsal eşitsizliklerin eğitim ortamına yansıması olarak da okunmalıdır. Sözgelimi eğitimde fırsat eşitsizliği, şiddetin görünmez bir biçimidir.

Bazı öğrencilerin güvenli, destekleyici ve anlamlı bir eğitim ortamına erişememesi; onların okula yabancılaşmasına ve şiddet döngüsüne daha açık hle gelmesine yol açmaktadır.

Toplumsal düzeydeki kutuplaşma, nefret söylemi ve ötekileştirme okul şiddetini besleyen unsurlardan bir diğeridir. Öğrenciler, medyada ve çevrelerinde gördükleri nefret söylemini ve şiddeti okulda yeniden üretmeye kalkışmaktadır.

Bu nedenle okul şiddeti, yalnızca okul içi bir disiplin sorunu değil; toplumsal siyasal dilin eğitime yansıması olarak da değerlendirilmelidir.

Okul şiddetinin en önemli etkenlerinden biri de ailedir. Aile içi şiddet ile okul zorbalığı arasındaki ilişkiyi inceleyen çalışmalar, evde şiddete tanıklık eden ya da şiddete maruz kalan çocukların şiddeti bir ilişki kurma ve çatışma çözme modeli olarak görmeye başladığını göstermektedir.

Akran ilişkileri de şiddetin üretiminde kritik öneme sahiptir. Dışlanan, yalnızlaşan ya da akademik başarısı düşük görülen öğrenciler; öfke, çaresizlik ve dikkat çekme ihtiyacı nedeniyle saldırgan davranışlara yönelebilmektedir.

Şiddetin ortaya çıkmasında ya da önlenmesinde belirleyici faktörlerden biri de okul iklimidir. Katı disiplin, empati eksikliği, denetim yetersizliği, aşağılayıcı dil, öğrenci katılımını içermeyen karar mekanizmaları, kalabalık sınıflar, öğretmenlerin mesleki yetersizliği ve ödül-ceza temelli yönetim anlayışı öğrencilerde direnç, yabancılaşma ve saldırganlığa yol açmaktadır.

Diğer taraftan dijitalleşme ve siber zorbalık, okul şiddeti türlerinden biri haline gelmiş ve şiddetin meknsal sınırlarını genişletmiştir. Sosyal medya üzerinden yapılan hakaret, dışlama, iftira, görüntü paylaşımı ve grup baskısı; okulda yüz yüze yaşanan çatışmaların devamı hline gelmiştir.

Yapılan araştırmalar, siber zorbalığın son yıllarda istikrarlı biçimde arttığını göstermektedir.

Çözüm Önerileri

Okul şiddetiyle mücadelede güvenlik kameraları, arama ve cezai yaptırımlar tek başına yeterli değildir. Bu tür önlemler şiddetin görünür biçimlerini kontrol altına alabilir; ancak şiddeti üreten eşitsizlikleri ve ilişki biçimlerini ihmal eder.

Okul şiddetinin asıl önlemi, önleyici güvenlik olarak şiddet ortaya çıkmadan önce alınmalıdır. Bu kapsamda bazı öneriler aşağıya alınmıştır.

Somut Hedefler İçeren Bir Ulusal Strateji Oluşturulmalıdır

MEB koordinasyonunda; ilgili diğer bakanlıklar, yerel yönetimler, üniversiteler, sendikalar ve çocuk hakları kuruluşlarıyla birlikte görevleri somut şekilde tanımlayan çok yıllı bir strateji belgesi hazırlanmalıdır. Bu strateji, şiddetin türlerini, müdahale basamaklarını, sorumlu kurumları, yerel eylem planlarını, öğrenci ve öğretmen katılımını, uygulama ve raporlama süreçlerini açık bir şekilde tanımlamalıdır.

Okullar Arasındaki Kaynak Eşitsizlikleri Azaltılmalıdır

Eğitimde kaynak ve fırsat eşitliği sağlanmalıdır. Kalabalık sınıflar azaltılmalı, dezavantajlı okullar daha çok desteklenmeli ve sosyal etkinlik imknları artırılmalıdır.

Okullara kaynak tahsisinde eşit miktarda dağıtım yerine ihtiyaca göre destekleme yaklaşımı esas alınmalıdır. Psikolojik danışman ve destek personeli; güvenli, erişilebilir ve denetlenebilir okul meknları; spor, sanat, kültür ve öğrenci kulübü imknları; gereksinim duyan öğrenciler için beslenme ve ulaşım öncelikle desteklenmesi gereken alanlar olmalıdır.

Psikososyal Destek ve Kurumlar Arası Yönlendirme Güçlendirilmelidir

Okullarda ki psikolojik danışman sayısı artırılmalı, erken uyarı, krize müdahale, akran zorbalığıyla mücadele ve aile desteği sistemli biçimde yürütülmelidir.

Öğretmen ve Yönetici Yetiştirme Sistemi Yeniden Düzenlenmeli

Öğretmenlere sınıf yönetimi, çatışma çözümü, eleştirel medya okuryazarlığı, katılımcılık yöntemleri ve kapsayıcı pedagoji alanlarında daha çok eğitim ve destek sağlanmalıdır. Müfredat, Katılım ve Demokratik Okul Kültürü Birlikte Ele Alınmalıdır

Kalıcı çözüm için katılımcı okul kültürü geliştirilmelidir. Bu amaçla öğrenci meclisleri oluşturulmalı, sınıf ve okul kuralları birlikte belirlenmeli ve öğrenci katılımını güçlendiren karar mekanizmaları kurulmalıdır. Aile- okul iş birliği güçlendirilmeli, aileler okul kararlarına katılmalı ve şiddetle mücadele stratejisinin ortak öznelerinden biri hline getirilmelidir.

Çocukların ve gençlerin şiddetle mücadele çalışmalarına etkin katılımı sağlanmalıdır. Bunun için; insan hakları, eşitlik, rıza, mahremiyet ve çatışma çözüm teknikleri yaşa uygun biçimde işlenmeli, öğrenci meclisleri okul kuralları ve güvenlik politikalarının belirlenmesinde söz sahibi olmalı, sınıf kuralları öğrencilerin katılımıyla belirlenmeli ve öğretmenin mesleki otoritesini koruyan, ancak aşağılamayı ve keyfî cezalandırmayı reddeden bir okul kültürü geliştirilmelidir.

Öğretmenin sorumluluğu artırılırken ona zaman, uzman desteği ve kurumsal güvence sağlanmalıdır.

Eğitim müfredatı, öğrencilerin güç ilişkilerini, nefret söylemini, mahremiyet sınırlarını, kişi dokunulmazlığını ve temel insan haklarını öğrenebilecekleri eleştirel vatandaşlık eğitimini içerir hale getirilmelidir.

Güvenli Başvuru ve Hesap Verebilirlik Mekanizmaları Oluşturulmalıdır

Bu konuda ülke düzeyinde ortak asgari standartlar belirlenerek: öğrenci, öğretmen, veli ve diğer çalışanlar için anlaşılabilir başvuru yolları oluşturulmalıdır. Okulun itibarı, şiddetin gizlenmesiyle değil, olay karşısında koruyucu ve adil davranmasıyla korunmalıdır.

Başvuruların alınması, riskin değerlendirilmesi ve yanıt verilmesi için süreler tanımlanmalıdır. Misilleme, damgalanma ve ifşa riskine karşı güvenceler sağlanmalıdır. Okul yönetiminin taraf olduğu durumlarda okul dışına başvuru imknı bulunmalıdır. Başvuru sahibine süreç hakkında uygun ölçüde geri bildirim verilmelidir.

Disiplin Sistemi Koruma, Adil Süreç ve Onarımı Birlikte İçermelidir

Şiddetle mücadelede onarıcı adalet yaklaşımı esas alınmalıdır. Disiplin, bir ceza yaklaşımı olarak değil, ilişki onarma pratiği olarak görülmeli ve zarar gören tarafın deneyimini görünür kılan, failin eylemin sonuçlarını anlamasını sağlayan ve okul topluluğunun ilişkileri yeniden kurmasına imkn veren onarıcı adalet yaklaşımının bir unsuru olarak ele alınmalıdır.

Kısacası asıl amaç sadece şiddeti bastırmak değil, şiddeti üreten ilişki biçimlerini dönüştürmek olmalıdır.

Okullarda aşağılayıcı, cinsiyetçi, ırkçı ve ötekileştirici söylemlere ve şiddeti normalleştirmeye kalkışan dile karşı net bir tutum geliştirilmelidir.

Siber zorbalık, nefret söylemi ve dijital mahremiyet konuları müfredatta eleştirel yaklaşımla işlenmelidir. Bunun için yaşa uygun dijital vatandaşlık programları geliştirilmeli, izinsiz görüntü paylaşımı, çevrim içi tehdit ve ifşa için açık başvuru rehberleri oluşturulmalıdır.

Ailelere mahremiyet ve dijital iletişim konusunda destek verilmelidir. Çocukların kimliğini ve kişilik haklarını koruyan medya ilkelerinin güçlendirilmesi sağlanmalıdır. Şiddeti yücelten veya mağduru suçlayan kamusal söylem yerine hak temelli iletişim esas alınmalıdır.

Fiziksel Güvenlik Önlemleri Pedagojik Politikaya Eklemlenmeli

Fiziksel güvenlik; güçlü okul yönetimi, açık davranış kuralları, güçlendirilmiş rehberlik ve destek hizmetleriyle birlikte ele alınmalıdır.

Fiziksel tedbirler, somut ihtiyaç ve risk değerlendirmesine dayanmalı, ölçülü olmalı, mahremiyeti ve eğitim hakkını gözetmeli, öğrencileri kategorik olarak şüpheli konumuna yerleştirmemeli, psikososyal ve pedagojik önlemlerin yerine geçmemelidir. Kısacası, güvenliği artıralım derken okul bir gözetim ve korku meknına dönüştürülmemelidir.

Bu konudaki temel yönelim,'her okula daha fazla kontrol' değil,'her okula ihtiyacı kadar destek, her bireye güvenilir koruma ve her kuruma hesap verebilir sorumluluk' olmalıdır. Yani güvenlik sosyal adalet ve demokratik eğitimle birlikte ele alınmalıdır.

SONUÇ

Türkiye'de okullarda yaşanan şiddet, bireysel sapma, ailevi yetersizlik ya da öğrenci başarısızlığına indirgenebilecek bir sorun değildir. Araştırmalar, şiddetin siyasal kutuplaşma, toplumsal şiddet kültürü, ekonomik eşitsizlik, dışlayıcı okul pratikleri, zayıf rehberlik hizmetleri ve otoriter disiplin anlayışının kesiştiği bir alanda üretildiğini göstermektedir

Bu konudaki sağlıklı ve kalıcı çözüm; şiddetle mücadeleyi güvenliğin sağlanmasının ötesine taşıyarak okulu daha adaletli, katılımcı ve diyalog temelli bir toplumsal alana dönüştürmekten geçecektir. Okul, öğrenciyi yalnızca denetlenen bir nesne olarak görmek yerine, kendi eğitim sürecinin öznesi olarak tanımalıdır.

Sonuç olarak şiddeti kalıcı olarak azaltmanın yolu, daha fazla ceza değil; daha fazla adalet, daha fazla katılım, daha güçlü aidiyet, daha eşit fırsat ve şiddet üretmeyen daha barışçıl bir pedagojik ilişkiden geçmektedir.