Parayı kim yönetiyor, yöneteni kim denetliyor?

Bir kamu kurumunun yöneticisinin tutuklanması elbette önemli bir haberdir. Ancak bazen haberin kendisinden daha önemli olan, o haberi mümkün kılan sistemin nasıl çalıştığıdır. Türkiye Sigortanın tasfiye kapsamındaki fonlardan elde ettiği yaklaşık 1,6 milyar liralık kazancı TMSF'ye iade etmesi de böyle bir tartışmayı yeniden gündeme taşıdı.

Türkiye Sigortanın 13 Kasım'da Kamuyu Aydınlatma Platformuna yaptığı açıklamada, tasfiye kapsamındaki bazı fonlardan elde edilen kazancın enflasyon etkisi düşüldükten sonra kalan 1 milyar 599 milyon 887 bin 908 liralık bölümünün TMSF'ye iade edildiği bildirildi. Ancak açıklamanın asıl dikkat çekici bölümü iade edilen miktar değil, bu kazancın nasıl tanımlandığıydı.

Şirket, söz konusu yatırımların yapıldıkları tarihte yürürlükteki mevzuata ve kendi yatırım politikasına uygun olduğunu belirtiyor. Ardından da şu ifadeyi kullanıyordu: “Söz konusu kazanç her ne kadar mevzuata uygun olsa da şirketimizin etik ilkeleri ve hakkaniyet anlayışı gereği” iade edilmesine karar verilmişti.

İşte burada birkaç soruyu sormak gerekiyor. Madem işlemler mevzuata uygundu, neden kazanç iade edildi? Mevzuata uygun bir kazanç hangi etik ilkeyle çelişti? Hakkaniyete aykırı bulunan şey yatırımın kendisi miydi, yatırım yapılan fonların niteliği miydi, yoksa bu işlemlerden elde edilen kazancın kaynağı mıydı?

Bir de meselenin başka bir boyutu var. Bu açıklamayı yapan kurumun eski genel müdürü Taha Çakmak ve genel müdür yardımcısı Gürol Sami Özer, aynı fon soruşturması kapsamında tutuklu. Çakmak hakkında Tera Grubu fonlarına aktarılan şirket kaynakları karşılığında şahsi menfaat sağladığı, Özer hakkında da benzer nitelikte menfaat ilişkileri bulunduğu iddiaları var.

Bunlar henüz kesinleşmiş yargı kararları değil. Ancak kurumun yatırım kararlarını yöneten isimlerin tutuklu olduğu bir ortamda, yapılan işlemlerin mevzuata uygunluğuna ilişkin açıklamanın da kamuoyu tarafından sorgulanması son derece doğal.

Üstelik şirket, iade ettiği tutarı kendi hesaplamasıyla belirlediğini, başka bir ödeme yükümlülüğü bulunmadığını öngördüğünü de açıklıyor. O hâlde kamuoyunun, bu hesaplamanın hangi bağımsız denetimden geçtiğini ve neden yalnızca bu tutarla sınırlı kaldığını bilmesi gerekiyor.

Türkiye Sigortanın bugünkü yapısının hikâyesi de bu tartışmanın dışında tutulamaz.2019 yılında kamu sigorta şirketlerini tek çatı altında toplama projesi açıklandı. 2020'de Güneş Sigorta, Ziraat Sigorta ve Halk Sigorta ile kamu emeklilik şirketleri birleştirildi.

Kamu bankalarının hisseleri 6,54 milyar liralık bedelle Türkiye Varlık Fonu bünyesine alındı. Böylece kamu bankalarının yıllar içinde oluşturduğu sigortacılık ve emeklilik birikimi, Türkiye Sigorta ve Türkiye Hayat Emeklilik markaları altında toplandı.

Bu birleşmenin temel gerekçesi, ölçek ekonomisi oluşturmak, finansal gücü büyütmek ve Türkiye'den bölgesel bir sigorta oyuncusu çıkarmaktı. 2025 yılında Varlık Fonu, satın alma ve birleşme sürecinde kullanılan finansmanın geri ödemesinin tamamlandığını da duyurdu.

Ortaya çıkan yapı, sıradan bir ticari işletmeden çok daha fazlasıydı. Kamu kaynaklarının, kamu bankalarının birikimlerinin ve vatandaşın güven duygusunun buluştuğu stratejik bir finans kuruluşuydu. Dolayısıyla bugün yaşananları birkaç yöneticinin kişisel sorumluluğuna indirgemek, meselenin asıl önemli tarafını gözden kaçırmak olur.

Son dönemde fon soruşturması kapsamında finans bürokrasisinden sermaye piyasalarına, kamu kurumlarından özel şirketlere uzanan geniş bir isim listesi gündeme geliyor. Hakkında işlem yapılan, tutuklanan veya çeşitli iddialarla kamuoyunun karşısına çıkan isimlerin tamamı için aynı hükmü vermek elbette mümkün değil.

Ancak isimlerin niteliği ve görev yaptıkları kurumlar, toplumun devlet kurumlarına duyduğu güven bakımından ayrıca değerlendirilmek zorunda. Burada mesele kimlerin hangi ilişkiler içinde bulunduğundan ibaret değil. Asıl mesele, bu ilişkilerin oluşmasını önlemekle görevli mekanizmaların neden zamanında devreye giremediğidir.

Bir kamu kurumunda milyarlarca liralık yatırım kararı tek bir yöneticinin tercihine bırakılamaz. Kararların bağımsız komitelerden geçmesi, olası çıkar çatışmalarının denetlenmesi, fon yoğunlaşmalarının izlenmesi ve yöneticilerin kişisel yatırımlarıyla kurumsal kararları arasındaki ilişkinin şeffaf biçimde kontrol edilmesi gerekir.

Daha da önemlisi, iç denetim yalnızca işlem gerçekleştikten sonra değil, işlem yapılırken de çalışmalıdır. Çünkü denetim, bir yöneticinin görevden ayrılmasından veya tutuklanmasından sonra başlatılan incelemeden ibaret değildir.

Devlet kurumlarının güvenilirliği, yöneticilerinin ne kadar itibarlı olduğuyla değil, o yöneticilerin hata yapmasını, yetkilerini kötüye kullanmasını veya kamu kaynaklarını kişisel çıkarlarına yönlendirmesini engelleyebilecek bir sisteme sahip olmasıyla ölçülür. Bugün Türkiye Sigortanın iade ettiği 1,6 milyar lira üzerinden konuşuyoruz.

Yarın başka bir kamu kurumunda, başka bir yönetici ve başka bir işlem gündeme gelebilir. Her defasında yeni isimler üzerinden tartışmak, bir süre sonra toplumsal güvensizliği daha da derinleştirecektir. Oysa vatandaşın devletten beklediği şey, her skandalın ardından birkaç kişinin cezalandırılması değil, benzer olayların bir daha yaşanmayacağına dair güvence verilmesidir.

Devletin gücü, yalnızca büyük kurumlar kurabilmesinde değil, kurduğu kurumların kendi yöneticilerini de denetleyebilmesindedir. Bir kamu kurumunun kazancını, mevzuata uygun olduğunu söylemesine rağmen etik ve hakkaniyet gerekçesiyle iade etmesi gerekiyorsa o kurumun kendi etik ve denetim mekanizmaları bu durumu neden daha önce görememiştir?

Çünkü mesele yalnızca paranın nereye gittiği değil, kamu adına yönetilen paranın kimin denetiminde olduğudur.