Bir Uçak Şirketi Tıp Araştırmalarının Geleceğini Nasıl Değiştirdi?

Aralık 1985'te Amerikan otomotiv devi General Motors, ülkenin önemli savunma elektroniği şirketlerinden Hughes Aircraft'ı satın aldı. Satışın bedeli 5 milyar doların üzerindeydi. Ancak işlemin ekonomik kazancını elde eden kurum, bir sanayi holdingi veya milyarderin ailesi değildi.

Şirket, Howard Hughes Medical Institute (HHMI) adlı kâr amacı gütmeyen tıp araştırma kuruluşuna aitti.

Bu nedenle satış, Amerikan biyomedikal araştırmalarının finansmanında önemli bir dönüm noktasına dönüştü.

Radar, füze ve havacılık sistemleri geliştiren ticari bir şirketin ekonomik değeri; genetikten immünolojiye, hücre biyolojisinden nörobilime uzanan temel araştırmalar için kullanılabilecek büyük bir mali kaynağa dönüşüyordu.

Ancak HHMI'nin bu noktaya ulaşması kolay olmadı.

Enstitü, kuruluşundan itibaren bilimsel amaçları, ticari şirket mülkiyeti ve vergi statüsü nedeniyle tartışmaların odağındaydı. Kurucusunun ölümünden sonra kurumun yönetiminin kime ait olacağı sorusu da yıllarca mahkemelerde görüşüldü.

HHMI'nin tarihi, modern tıbbın ilerlemesinde yalnızca bilim insanlarının keşiflerinin değil, araştırma kurumlarının finansman ve yönetim biçimlerinin de önemli olduğunu gösteren dikkat çekici bir örnektir.

Howard Hughes'un tıbba ilgisi nasıl başladı?

24 Aralık 1905'te Houston'da doğan Howard Robard Hughes Jr., ailesinin petrol sondaj teknolojileriyle bağlantılı servetini devraldı.

Genç yaşta film yapımcılığına yöneldi. Daha sonra uçak tasarımı, havacılık rekorları ve teknoloji yatırımlarıyla tanındı.

Hughes'un adı Amerikan kamuoyunda çoğunlukla uçakları, sinema yapımları, büyük serveti ve giderek kamuoyundan uzaklaşmasıyla ilişkilendirildi.

Bununla birlikte tıbbi araştırmalara yönelik ilgisi de yaşam öyküsünün önemli parçalarından biriydi.

1978 yılında The New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan tarihsel değerlendirmeye göre Hughes, daha 1926 yılında tıbbi araştırmaları destekleyecek bir kurum oluşturmayı düşünmüştü. [1]

Bu düşüncenin somutlaşmasında kişisel hekimi Verne R. Mason ile Harvard Üniversitesi çevresinde çalışan hekim George Widmer Thorn önemli roller üstlendi.

Harvard Üniversitesi tarafından yayımlanan Thorn'un biyografik değerlendirmesi, Mason'ın Hughes ile tıp araştırmalarına yönelik bir kurum kurma düşüncesi üzerinde görüştüğünü aktarıyor. [2]

1946 yılında Hughes'un geçirdiği ağır uçak kazası da bu görüşmelerin önem kazanmasıyla ilişkilendirildi.

Ancak uçak kazasının enstitünün kuruluşuna tek başına neden olduğunu söylemek doğru olmaz.

Hughes'un bilimsel araştırmalara duyduğu ilgi, şirketlerinin ekonomik yapısı ve vergi düzenlemeleriyle bağlantılı mali koşullar birlikte değerlendirilmelidir.

Enstitünün kuruluşunu yalnızca hayırseverlik veya yalnızca vergi avantajı elde etme isteği üzerinden açıklamak, dönemin karmaşık koşullarını eksik yansıtır.

1953: Havacılık şirketinin sahibi bir tıp enstitüsü

Howard Hughes Medical Institute, 17 Aralık 1953 tarihinde ABD'nin Delaware eyaletinde kâr amacı gütmeyen bir kurum olarak kuruldu.

Enstitünün finansmanı için alışılmışın dışında bir yöntem seçildi.

Hughes'un sahibi olduğu Hughes Tool Company'nin elektronik faaliyetleri ayrı bir şirket yapısına dönüştürüldü. Bu yapı Hughes Aircraft Company adını aldı.

Hughes Aircraft'ın hisselerinin tamamı yeni kurulan tıp araştırma enstitüsüne devredildi.

Böylece HHMI, savunma ve havacılık teknolojileri alanında faaliyet gösteren ticari bir şirketin tek hissedarı hâline geldi.

Bu düzenleme, 1984 yılında Delaware Court of Chancery tarafından verilen Oberly v. Howard Hughes Medical Institute kararında ayrıntılı biçimde açıklanmıştır. [3]

Hughes ise kurumun tek mütevellisi olarak yönetim üzerindeki belirleyici yetkisini korudu.

Bu düzenlemenin önemli bir özelliği vardı.

Enstitünün kâr amacı gütmeyen niteliği, Hughes Aircraft'ın ticari faaliyetlerinin sona ermesi anlamına gelmiyordu.

Şirket üretim ve satış faaliyetlerini sürdürürken mülkiyetinden doğan ekonomik değer, enstitünün tıbbi araştırmalarına kaynak sağlayabiliyordu.

Bununla birlikte büyük bir şirketin sahibi olmak, araştırma bütçesinin aynı büyüklükte olması anlamına gelmiyordu.

HHMI'nin ilk döneminde, sahip olduğu şirketin ekonomik ölçeğine kıyasla araştırma harcamaları sınırlı kaldı.

Enstitünün bilimsel kimliğini şekillendiren hekimler

Howard Hughes'un adı kurumun merkezinde yer alsa da bilimsel yapılanmanın oluşmasında hekimler ve akademik araştırmacılar önemli görevler üstlendi.

Verne Mason, Hughes'un kişisel hekimi olarak araştırma kurumu düşüncesinin gelişmesine katkıda bulundu.

George Widmer Thorn ise endokrinoloji alanındaki çalışmaları ve akademik tıp deneyimiyle enstitünün bilimsel programlarının oluşturulmasında etkili oldu.

Thorn, özellikle böbreküstü bezlerinin fizyolojisi, hormonların metabolik etkileri ve ilişkili hastalıklar üzerine araştırmalarıyla tanınıyordu.

1950'lerin ortalarında enstitünün tıbbi danışma yapılanmasında Mason ve Thorn'un yanı sıra Hugh J. Morgan ve Herman G. Weiskotten gibi hekimler de yer aldı.

Bu bilim insanlarının katkıları, hangi araştırma alanlarının destekleneceği ve araştırmacıların nasıl seçileceği konularında kurumsal bir çerçevenin oluşmasına yardımcı oldu.

HHMI'nin geliştirdiği model, bütün bilim insanlarını tek bir kampüste toplamak üzerine kurulu değildi.

Araştırmacıların üniversiteler ve akademik tıp merkezlerindeki faaliyetlerini sürdürürken enstitü tarafından desteklenebilmesi hedefleniyordu.

Bu yaklaşım zamanla HHMI'nin en belirgin özelliklerinden biri hâline geldi.

Genetik, immünoloji ve metabolik düzenleme araştırmaları kurumun erken dönem bilimsel öncelikleri arasında yer aldı.

Enstitü, doğrudan hasta tedavisi sunan bir hastane olarak değil, hastalıkların biyolojik mekanizmalarını anlamaya yönelik temel araştırmalar gerçekleştiren ve destekleyen bir kurum olarak gelişti.

Vergi tartışmaları neden başladı?

HHMI'nin kuruluşunda kullanılan şirket mülkiyeti modeli, Amerikan vergi makamlarının dikkatini çekti.

Enstitü, federal vergi muafiyetinden yararlanmak amacıyla başvuruda bulundu. Ancak ABD İç Gelir İdaresi (IRS), kurumun yapısı ve ticari gelirleriyle ilişkisi konusunda soru işaretleri taşıyordu.

1955 yılında vergi muafiyeti talebi reddedildi.

1 Mart 1957 tarihinde ise enstitünün vergiden muaf kuruluş statüsü kabul edildi.

Ancak tartışmalar sona ermedi.

Temel sorun, büyük gelirler elde eden bir savunma şirketinin kâr amacı gütmeyen araştırma kuruluşu tarafından sahiplenilmesinin, kurumun bilimsel faaliyetleri ve kamu yararına yönelik amaçlarıyla ne ölçüde örtüştüğüydü.

Enstitünün ekonomik varlıkları büyürken araştırmalara ayırdığı kaynaklar ve yönetiminin şeffaflığı akademik çevrelerde sorgulandı.

1978 yılında The New England Journal of Medicine dergisinde yayımlanan ve Arnold S. Relman tarafından kaleme alınan editoryal değerlendirme, HHMI'nin uzun süre kamuoyuna kapalı bir yönetim anlayışıyla faaliyet göstermesine yönelik eleştirileri ele aldı. [4]

Enstitü bir yandan başarılı bilim insanlarıyla çalışırken diğer yandan mali ve idari yapısı nedeniyle tartışmalara konu oluyordu.

Bu iki durumun birbirinden ayrılması gerekir.

Kurumsal yönetime ilişkin eleştiriler, desteklenen araştırmaların bilimsel değerini kendiliğinden ortadan kaldırmadığı gibi bilimsel başarılar da yönetim sorunlarını geçersiz kılmıyordu.

Howard Hughes'un ölümü ve yönetim mücadelesi

Howard Hughes, 5 Nisan 1976'da hayatını kaybetti.

Geride bıraktığı enstitünün yönetimi konusunda önemli bir sorun vardı.

Hughes, kuruluşundan ölümüne kadar kurumun tek mütevellisi olmuş ancak kendisinden sonra görevi kimin üstleneceğini kesin biçimde düzenlememişti.

Böylece enstitünün yönetim yetkisinin kime ait olacağı hukuki anlaşmazlığa dönüştü.

6 Ocak 1984 tarihinde verilen mahkeme kararı, enstitünün mütevelli veya mütevelliler tarafından yönetilmesi gerektiğini ortaya koydu.

Mahkeme, mevcut yürütme komitesinin kuruluş belgesini değiştirerek mütevellilik makamını kaldırma girişiminin hukuken geçersiz olduğuna karar verdi.

Kararın önemli yönlerinden biri, kamu yararına faaliyet gösteren bir bilim kurumunun yönetiminin yalnızca şirket içi yetki devrine dayandırılamayacağının ortaya konulmasıydı.

Sonraki süreçte yeni mütevelli heyeti oluşturuldu.

Daha önce ABD Ulusal Sağlık Enstitülerinin (NIH) direktörlüğünü yapmış Donald S. Fredrickson'ın HHMI başkanlığına getirilmesi, yeni dönemin önemli gelişmelerinden biriydi.

Kurucusunun kişisel otoritesi altında şekillenen enstitü, artık daha kurumsal bir yönetim sistemine geçiyordu.

1985 yılında HHMI yönetimi, sahip olduğu Hughes Aircraft Company'yi satma kararı aldı.

Satış yıl sonunda tamamlandı.

23 Aralık 1985 tarihli Los Angeles Times haberine göre HHMI, işlem karşılığında 2,7 milyar dolar nakit ve General Motors'un yeni H sınıfı hisselerinden 50 milyon adet aldı. [5]

Bu işlem, enstitünün mali yapısında köklü bir değişiklik yarattı.

HHMI, ekonomik kaynaklarının büyük bölümünü doğrudan tek bir savunma şirketinin mülkiyetine bağlı tutmak yerine yatırım portföyü aracılığıyla değerlendirme imkânı kazandı.

Ancak şirket satışının ardından bütün finansal ilişkiler hemen sona ermedi.

General Motors ile HHMI arasında hisse senetlerinin değerine ve satış anlaşmasının bazı hükümlerine ilişkin yeni anlaşmazlıklar ortaya çıktı.

1989 yılında taraflar arasında yapılan düzenlemeyle General Motors, HHMI'den belirli miktarda H sınıfı hisseyi geri satın aldı ve önceki anlaşmanın bazı mali hükümleri yeniden düzenlendi. [6]

Bu nedenle 1985'te açıklanan satış bedeli, tamamı aynı tarihte nakit olarak tahsil edilmiş ve daha sonra değişmemiş bir gelir gibi değerlendirilmemelidir.

Bununla birlikte satışın tarihsel etkisi açıktı.

Enstitü, biyomedikal araştırmalara çok daha büyük kaynak ayırabilecek bir mali yapıya kavuştu.

1987 vergi anlaşması ve araştırma finansmanındaki genişleme

Hughes Aircraft'ın satışından sonra HHMI'nin IRS ile uzun süredir devam eden anlaşmazlıkları da önemli bir aşamaya ulaştı.

1987 yılında taraflar arasında anlaşma sağlandı.

Science dergisinin 13 Mart 1987 tarihli haberine göre enstitü, 35 milyon dolar geçmiş vergi ödemesi yapmayı ve on yıl içerisinde yeni bir araştırma hibesi programı için 500 milyon dolar harcamayı kabul etti. [7]

Bu anlaşma, kurumun bilimsel araştırma ve eğitim alanındaki faaliyetlerinin genişlemesi bakımından önemliydi.

HHMI artık yalnızca kendi bünyesindeki araştırmacıları desteklemekle sınırlı kalmayan, farklı araştırma ve eğitim programlarına da kaynak ayıran bir sistem geliştiriyordu.

Böylece ticari şirket mülkiyetine dayanan kuruluş yapısı, daha geniş kapsamlı bir bilimsel finansman modeline dönüşmeye başladı.

HHMI'nin araştırma modelini farklı kılan neydi?

HHMI'nin bilim dünyasındaki etkisini yalnızca ekonomik büyüklüğüyle açıklamak mümkün değildir.

Kurumun ayırt edici özelliklerinden biri, araştırmacı merkezli uzun vadeli destek sistemidir.

Geleneksel araştırma hibelerinde bilim insanları, belirli sürelerde gerçekleştirmeyi planladıkları çalışmalar için proje önerileri sunar.

Bu sistem bilimsel araştırmaların finansmanında önemli bir yere sahiptir. Ancak sonuçları önceden kestirilemeyen veya uzun süre gerektiren çalışmalar açısından sınırlamalar oluşturabilir.

HHMI ise seçtiği araştırmacılara daha esnek ve uzun vadeli destek sağlamayı hedefleyen bir model geliştirdi.

HHMI araştırmacıları üniversitelerindeki akademik bağlantılarını korurken enstitü tarafından istihdam edilebilir ve araştırmaları için kaynak alabilir.

Bu yaklaşım, bilim insanlarının yalnızca önceden belirlenmiş kısa süreli proje hedeflerine bağlı kalmadan yeni araştırma soruları üzerinde çalışmalarını teşvik eder.

Özellikle genetik, hücre biyolojisi, nörobilim ve immünoloji gibi temel bilim alanlarında uzun vadeli araştırmaların yürütülmesine katkı sağlaması amaçlanır.

Ancak bu modelin de sınırları bulunmaktadır.

Büyük araştırma kaynaklarının seçilmiş bilim insanlarında ve belirli akademik merkezlerde yoğunlaşması, bilimsel fırsatların eşit dağılımı konusunda tartışmalara yol açabilir.

Ayrıca uzun vadeli finansman sağlanması, bilimsel başarının garantisi değildir.

HHMI'nin modeli, NIH gibi kamu araştırma kurumlarının finansman sisteminin yerine geçmekten çok onu tamamlayan farklı bir yaklaşım olarak değerlendirilebilir.

Janelia: Bilim insanları için yeni bir araştırma ortamı

HHMI, Ekim 2006'da Virginia eyaletindeki Janelia Research Campus'ü faaliyete geçirerek araştırma sistemini genişletti.

Janelia, üniversitelere bağlı araştırmacı ağından farklı olarak enstitünün kendi bünyesinde oluşturduğu bağımsız bir araştırma yerleşkesiydi.

Merkezin ilk bilimsel öncelikleri arasında sinir devrelerinin işleyişini anlamak ve ileri biyolojik görüntüleme teknolojileri geliştirmek bulunuyordu.

Araştırmaların yalnızca tek bir uzmanlık alanı içinde yürütülmesi yerine biyologların, fizikçilerin, mühendislerin ve bilgisayar bilimcilerin ortak problemler üzerinde çalışması hedeflendi.

2019 yılında eLife dergisinde yayımlanan Gerald M. Rubin ve Erin K. O'Shea imzalı değerlendirmede, Janelia'nın araştırma modelinin temel özellikleri açıklandı. [8]

Küçük araştırma grupları, ortak teknolojik altyapı, kurum içi finansman ve disiplinler arası çalışma bu yaklaşımın merkezinde yer alıyordu.

Janelia'nın bilimsel faaliyetleri, yeni görüntüleme araçlarının ve biyolojik verilerin incelenmesine yönelik yöntemlerin geliştirilmesine katkıda bulundu.

Bu teknolojilerin başka laboratuvarlarda kullanılabilmesi de merkezin amaçları arasında bulunuyordu.

Janelia, HHMI'nin yalnızca araştırmacılara kaynak sağlayan değil, araştırmanın yürütüldüğü kurumsal ortamı da geliştirmeye çalışan bir kuruluş olduğunu gösterdi.

Nobel ödüllerine uzanan bilimsel çalışmalar

HHMI'nin desteklediği bilim insanları arasında uluslararası düzeyde önemli araştırmalara katkı sağlayan isimler bulunuyor.

Bunlardan biri Jennifer Doudna'dır.

1997 yılından itibaren HHMI araştırmacısı olan Doudna, Emmanuelle Charpentier ile birlikte CRISPR-Cas9 genom düzenleme yönteminin geliştirilmesine katkılarından dolayı 2020 Nobel Kimya Ödülü'nü aldı.

CRISPR-Cas9, DNA'nın belirli bölgelerinde değişiklik yapılmasını sağlayabilen güçlü bir araştırma teknolojisidir.

Teknolojinin gelişimi, genetik hastalıkların araştırılması ve temel biyolojik mekanizmaların anlaşılması bakımından yeni olanaklar oluşturdu.

Bir başka örnek David Baker'dır.

2000 yılından itibaren HHMI araştırmacısı olan Baker, bilgisayar destekli protein tasarımı alanındaki çalışmaları nedeniyle 2024 Nobel Kimya Ödülü'nü paylaşan bilim insanları arasında yer aldı.

Bu çalışmalar, belirli özelliklere sahip yeni proteinlerin tasarlanmasına yönelik yöntemlerin gelişmesine katkıda bulundu.

Bununla birlikte CRISPR teknolojisinin veya protein tasarımı araştırmalarının tamamını HHMI'ye bağlamak doğru değildir.

Her iki alan da farklı üniversitelerde ve araştırma merkezlerinde çalışan çok sayıda bilim insanının katkılarıyla gelişti.

HHMI'nin rolü, bu bilim insanlarından bazılarına uzun vadeli araştırma desteği sunmasıdır. [9]

2025 yılında HHMI'nin ekonomik büyüklüğü

HHMI'nin 2025 mali yılına ilişkin bağımsız denetimden geçmiş mali tabloları, kurumun ulaştığı ekonomik ölçeği gösteriyor.

Bu rakamlar önemli bir ayrımı gerektiriyor.

Araştırma faaliyetleri için kaydedilen giderlerin tamamı doğrudan bilim insanlarına verilen hibe anlamına gelmiyor. Personel, laboratuvar, altyapı ve diğer faaliyet giderleri de bu kapsama giriyor.

Buna rağmen mali tablolar, HHMI'nin kuruluşundan yetmiş yılı aşkın süre sonra ulaştığı ekonomik büyüklüğü açık biçimde ortaya koyuyor.

Ancak bir bilim kurumunun başarısı yalnızca sahip olduğu varlıklarla ölçülemez.

Üretilen bilginin niteliği, yeni teknolojilerin geliştirilmesi, bilimsel sonuçların paylaşılması ve araştırmacıların yetiştirilmesi de kurumun uzun vadeli etkisinin değerlendirilmesinde önem taşır.

Howard Hughes'un tıp tarihine bıraktığı asıl miras

Howard Hughes Medical Institute'un tarihi, tek bir milyarderin hayırseverlik faaliyetlerinden ibaret değildir.

1953 yılında bir havacılık ve savunma şirketinin mülkiyeti üzerine kurulan enstitü, uzun süre mali yapısı ve yönetimi nedeniyle tartışmalara konu oldu.

Kurucusunun 1976 yılındaki ölümünün ardından yaşanan hukuki mücadele, kurumun geleceğinin yalnızca bir kişinin iradesine bağlı sürdürülemeyeceğini ortaya koydu.

1984 yılında yönetim yapısının yeniden düzenlenmesi ve 1985 yılında Hughes Aircraft'ın satılması, araştırma finansmanı açısından yeni bir dönem başlattı.

Sonraki yıllarda HHMI, araştırmacı programlarını genişletti, üniversitelerle ilişkilerini geliştirdi ve Janelia gibi yeni bilimsel araştırma ortamları oluşturdu.

Bütün bu gelişmelerin merkezinde önemli bir tarihsel gerçek bulunuyor.

Howard Hughes enstitüyü kurdu. Ancak kurumun bilimsel kimliği, farklı kuşaklardan hekimlerin, bilim insanlarının, yöneticilerin ve akademik kuruluşların katkılarıyla şekillendi.

Modern tıbbın ilerlemesi yalnızca yeni bir hastalığın tanımlanmasına, bir genin keşfedilmesine veya tıbbi bir teknolojinin geliştirilmesine bağlı değildir.

Bu gelişmelerin gerçekleşebilmesi için bilim insanlarına zaman sağlayan, uzun vadeli araştırmaları destekleyen ve kamu yararına karşı sorumluluk taşıyan kurumlara da ihtiyaç vardır.

Bir havacılık şirketinden doğan servetin biyomedikal araştırmalara aktarılması, HHMI tarihinin ekonomik boyutudur.

Bu servetin bilimsel bilgi üretimine, araştırma özgürlüğüne ve yeni nesil bilim insanlarının çalışmalarına kaynak sağlayan bir kuruma dönüştürülmesi ise onun tıp tarihi açısından asıl önemini oluşturur.

Kaynaklar

Thorn GW, Goldstein JL, Scriver CR, Eisen HN, Kunkel HG, Rich A, Steiner DF. Howard Hughes Medical Institute. The New England Journal of Medicine. 1978;299(23):1278–1280.

Harvard Gazette. George Widmer Thorn. Faculty of Medicine – Memorial Minute. Harvard Üniversitesi. 3 Kasım 2005.

Delaware Court of Chancery. Oberly v. Howard Hughes Medical Institute. 472 A.2d 366. 6 Ocak 1984.

Relman AS. What You Always Wanted to Know about the Howard Hughes Medical Institute but Were Afraid to Ask. The New England Journal of Medicine. 1978;299:1303–1305.

Los Angeles Times Archives. GM Completed the Purchase of Hughes Aircraft Co. 23 Aralık 1985.

Vartabedian R. Hughes Aircraft Deal Revamped; $975 Million Paid by GM. Los Angeles Times. 1 Mart 1989.

Culliton BJ. Hughes Settles with IRS. Science. 1987;235(4794):1318.

Rubin GM, O'Shea EK. Looking Back and Looking Forward at Janelia. eLife. 2019;8:e44826.

Howard Hughes Medical Institute. HHMI Nobel Laureates. Kurumsal Nobel ödüllü araştırmacılar kaydı.

Howard Hughes Medical Institute. Consolidated Financial Statements for the Years Ended August 31, 2025 and 2024. PricewaterhouseCoopers LLP. 20 Kasım 2025.