Basmane Çukuru: İzmir’in 40 Yıllık Hukuki ve Finansal Kördüğümü

İzmir’in Konak ilçesi, İsmet Kaptan Mahallesi’nde bulunan ve 1039 ada 8 parselde kayıtlı olan arazi, 1922 İzmir Yangını öncesinde Ermeni Hastanesi’ne ev sahipliği yapmış, daha sonra uzun yıllar ESHOT garajı olarak hizmet vermişti. 1980’li yıllarda bölgenin ticari bir merkeze dönüştürülmesi fikriyle başlayan süreç, 1985 ve 1986 yıllarında yapılan imar planı değişiklikleriyle özel bir yapılaşma statüsü kazandı.

1991 yılındaki nazım imar planı ise alanı resmen 'otel ve kongre merkezi' fonksiyonuna büründürdü. 1995 yılında inşaat hakkı 162 bin 579 metrekare olarak belirlendikten sonra, 1997 yılında İzmir Büyükşehir Belediyesi ile yüklenici şirketler arasında kat karşılığı inşaat sözleşmesi imzalandı.

Dünya Ticaret Merkezi hedefiyle 1998 yılında temeli atılan proje, kısa süre sonra hukuki engellere takıldı. Dönemin belediye başkanı Yüksel Çakmur tarafından açılan dava sonucunda 1999 yılında yürütmeyi durdurma kararı çıkınca, inşaat temel aşamasında kaldı ve bölge halkının hafızasına 'Basmane Çukuru' olarak kazındı.

Projenin durmasıyla birlikte süreç, şirketlerin yaşadığı mali darboğazlar ve Tasarruf Mevduatı Sigorta Fonu’nun (TMSF) devreye girmesiyle daha da karmaşık bir hal aldı. Şirketlerin borçları nedeniyle TMSF’nin varlıklar üzerinde hak iddia etmesi, belediyenin sözleşmeden doğan alacakları ve tapu kayıtlarındaki belirsizlikler, arazinin üzerindeki düğümü sıkılaştırdı.

2009 yılında belediyenin projeden doğan payı yüzde 11’den yüzde 30’a çıkarılsa da, bu oran tapuda mülkiyet hakkı değil, yalnızca kat karşılığı inşaat ilişkisinden doğan bir hak olarak tanımlandı. Belediye ve şirketler arasındaki gerilim, 2019 yılında bir yüklenicinin belediyeye dava açmasıyla yeni bir boyuta taşındı.

2020 yılında mahkeme sözleşmenin feshine karar verirken, İzmir Büyükşehir Belediyesi 2021 yılında tapu iptali, tescil ve tazminat talepleriyle karşı dava açtı. Yıllar içerisinde TMSF tarafından üç kez satışa çıkarılan ve 2016 yılında tekrar ihaleye konu olan 'Ege Dünya Ticaret Merkezi Ticari ve İktisadi Bütünlüğü', imar planlarına yönelik süregelen yargı süreçleri nedeniyle bir türlü hayata geçirilemedi.

Günümüzde belediyenin tapu kayıtlarında yüzde 11, şirketlerin ise yüzde 89 hissesi bulunurken, yüzde 30'luk belediye payının hangi bağımsız bölümlere karşılık geleceği konusu hala belirsizliğini koruyor. 2026 yılındaki güncel açıklamalara göre, taraflar arasındaki hukuki çekişmeler ve mülkiyet haklarına dair uyuşmazlıklar, İzmir’in kalbindeki bu devasa çukurun akıbetini belirsiz kılmaya devam ediyor.