Gladyatörler Şehri: Kibyra

Bugün Burdur’un Gölhisar kasabasının çok yakınında yer alan, belki de çoğunuzun adını ilk kez duyduğu Kibyra Antik Kenti’ni adımlayacağız. Bu küçük antik kentin taşıdığı tarihsel değerlere biraz da şaşıracağız. İçerisinde neler mi var?

Gladyatör dövüşlerinin yapıldığı Anadolu’nun en büyük stadyumu, dünyanın en görkemli Medusa mozaiği, müzik dinleti alanı, agorası ve 2 bin yıl önceki su kaynağı ile 2023 yılında yeniden buluşan anıt çeşmesi ilk akla gelenler. Şimdi ana yol üzerinde olmayan ve bu nedenle gözlerden de uzak kalan Kibyra Antik Kenti, Antik Çağ’da Anadolu’nun en önemli yerleşim merkezlerinden birisi olarak dikkat çekiyordu.

Kuzeyde Frigya, batısında Karya ve Likya, doğusunda ise Pisidya ile çevrelenen bu bölge, yıllar boyunca güneydeki limanları iç bölgelere bağlayan bir kavşak konumundaydı. Antik yollara hakim birbirine yakın üç tepe üzerinde yer alan savaşçı kent, böylece kendi güvenliğini de sağlıyordu.

DÖRT DİL BİLİYORLARDIKibyra’nın ilk yerleşenlerinin, Anadolu’nun en eski uygarlıklarından birisi olan Luvilerin bir kolu olduğu düşünülüyor. Kibyra adı da Helen dillerinden değil, Luvi dilinden geliyor. Kibyralıların komşu topluluklarla iletişim kurabilmek için Pisidya, Solym, Hellen ve Lidya dilleri olmak üzere dört dil kullandıklarını düşününce Anadolu’nun nasıl bir kültür mirasına ev sahipliği yaptığı çok daha iyi anlaşılıyor.

Peki, Torosların içerisinde yer alan bu dağlık alana Kibyralılar neden yerleşmiş olabilir? Tarihçiler bunu, bir nebze de su kaynağı olması ve tarım alanlarının verimliliği ile ilişkilendiriyor. Çünkü Torosların zirvesinde bulunan Böğrüdelik yaylasında toplanan sular yeraltı kanallarını kullanarak Kibyra’da bir kaynaktan yeryüzüne çıkıyor, tertemiz kaynak suyu, bu şehre hayat veriyordu.

Kibyralılar, demircilik, dericilik, çömlekçilik ve at yetiştiriciliğinde de savaşçı oldukları kadar başarılıydı. Bir süre Pers egemenliğinde kalan ve daha sonra Likya yönetimine bağlanan Kibyra şehri, Likya’nın Roma İmparatorluğu’nun bir eyaleti haline dönüşmesiyle birlikte, Romalılar tarafından yönetilmeye başlandı.

DEPREMLE YENİDEN KURULDUMilattan sonra 23 yılında meydana gelen büyük depremle hasar gören kent, Roma İmparatoru Tiberius tarafından yeniden ve o zamana göre oldukça modern şekilde inşa ettirildi. Böylece, şehrin siyasi ve ekonomik gücü, Helenistik dönemden başlayarak Roma İmparatorluğu dönemiyle doruk noktasına ulaştı.

Mimari anlamda: simetrik olarak düzenlenen tüm kamusal yapılar ve evler, teraslar sayesinde birbirinin manzarasını kesmeyecek şekilde Gölhisar ovasına bakıyordu. Çok iyi korunan kalıntılar, şimdi 400 hektardan fazla büyüklükte bir açık müze alanında yer alıyor.

GLADYATÖRLER ŞEHRİYDİTepede duran antik şehre, ova tarafından yükselerek girerken, hemen solumuzda bizi antik dönemin Anadolu’daki en büyük stadyumu, daha doğrusu arenası karşılıyor. Yaklaşık 600 metre uzunluğunda ve 100 metre genişliğindeki spor alanının tepe tarafında yaklaşık 15 bin kişilik tribün uzanıyor.

Bugün yeni yapılan iki dev gladyatör heykelinin koruduğu 3 sütunlu taktan geçilerek girilen stadyumun tam ters tarafında gladyatörlerin çıkış kapısı yer alıyor. Bu stadyumu gördüğüm zaman aklıma ilk gelen gladyatörlerin atlı arabalarını birbirlerinin üzerine sürerek yaptığı mızraklı dövüşler oldu.

Çünkü stadyum geniş bir alana sahip ve özellikle bu tür mücadeleler için yapılmış gibi duruyor. Roma döneminde yapılan bu dev dövüş alanı nedeniyle, Kibyra aynı zamanda ‘Gladyatörler Şehri’ olarak da biliniyordu. AGORASI HALA AYAKTATepeye doğru ilerlerken sağ tarafta oldukça iyi korunmuş alışveriş merkezi, yani şehrin agorası karşımıza çıkıyor.

Her iki tarafında da hala ayakta olan sütunların yer aldığı agora, 10 metre genişliğinde ve 300 metre uzunluğunda bir taş yolun üzerinde kurulu. Dağlık alanda kalması nedeniyle kendini iyi korumuş olan Kibyra Antik Kenti’nin agorasında yürürken, tarih tüm canlılığı ile hissediliyor.5 ODALI HAMAMRoma kentlerinin vazgeçilmez yapılarından birisi olan Roma hamamını, burada da tüm özellikleri ile daha belirgin olarak görebiliyoruz.

Roma’da hamamlar çok önemliydi ve şehre gelen yabancıların, mutlaka yıkanıp temizlenerek içeri alınması gerekiyordu. Küçük yaştaki çelimsiz çocukların sürüklenerek girdikleri dehlizlerin içinden geçerek tutuşturdukları ateşle ısıtılan Roma Hamamı, Kibyra Antik Şehri’nde 5 ayrı odadan oluşuyor.

İlk oda soyunma/giyinme ve hazırlık bölümü olarak değerlendirilirken, diğer odalar soğuktan sıcağa doğru bir geçişi, terlemeyi ve son olarak dinlenmeyi amaçlıyor. M.S. 5. yüzyılda oldukça yoğun kullanıldığı düşünülen bu hamamın en büyük özelliklerinden birisi de ilk seramik örneklerine rastlanması olarak ifade ediliyor.

ÇEŞMESİ 2023’TE SUYLA YENİDEN BULUŞTUUzun yıllar antik kente hayat veren antik çeşme, Torosların oldukça yüksek yamaçlarındaki Böğrüdelik yaylasından gelen bir su kaynağının üzerine inşa edilmiş dev bir havuzdan oluşuyor. 2016 yılında yapılan kazı çalışmaları sonucunda ortaya çıkartılan çeşmenin yuvarlak yapılı bir su haznesi ve onun içinde yükselen görkemli sütunları şehre ayrı bir hava katıyor.

Havuzunda seramik kullanılması dikkat çekiyor. Sütunların üzerinde ise mimari yapısı ile dikkat çeken bir şapka yer alıyor. Çeşme, yıllar içinde yapılan değişikliklerle kentin ortasında gösterişli bir su anıtı olarak duruyordu.

Yıllarca toprak altında kalan çeşme ve havuzu 2023 yılında onarılarak eski görüntüsüne kavuşturuldu. Tarihi çeşme, tüm ihtişamı ile yeniden suyla buluşmuş oldu.5 KAPILI TİYATROYarı dairesel üç katlı oturma yapısı, beş kapılı sahne binası ve yaklaşık 8 bin kişilik izleyici kapasitesiyle, Anadolu’daki büyük tiyatrolar arasında yer almaktadır.

Faydalı çalışmalarda bulunan kişilerin isimleri kendi oturma alanlarına yazılarak, buralar adeta onlara rezerve edilmiş. Seyircileri yağmura ve güneşe karşı korumak için dikilen ve üzeri bir örtüyle kapatılan ahşap direklerin izleri, bugün hala fark edilebiliyor.

MECLİS BİNASI VE MÜZİK EVİAynı zamanda müzik evi olarak da kullanılan meclis binası 3 bin 600 kişilik kapasitesi ile Antik Çağ'ın en görkemli önemli eserlerinden birisi olarak gösteriliyor. Üzeri kapalı olan Anadolu’daki en büyük kamusal bina olması, yapının çok amaçlı kullanılmasını da sağlıyor.

Binanın gerektiği zamanlarda mahkeme olarak da kullanıldığı biliniyor. Bu nedenle Kibyra’nın aynı zamanda Anadolu’daki önemli bir yargılama merkezi olduğu görülüyor. Yapıya üç ayrı kapıdan girilmesi adalet hissini arttırıyor.

Zaman içinde tiyatro olarak da kullanıldığı düşünülüyor. İnsanları kötülüklerden koruduğuna inanılan Medusa mozaiği işte bu binanın merkez tabanında yer alıyor. MEDUSA MOZAİĞİKırmızı, yeşil ve beyaz mermerden yapılmış, yılanlardan oluşan saçları ve insanları taşa çeviren bakışlarıyla Kibyra meclis binasının ortasında yere resmedilen dünyanın en büyük Medusa Mozaiği, burayı çok özel bir müze konumuna taşıyor.

Medusa, küçük renkli mermer parçalarının tek tek yan yana getirilmesiyle yapılan dünyadaki en özel örnek olarak biliniyor. Antik dönemlerde Medusa’nın yılan saçlı kesik başlı figürü, insanları kötülüklerden, kem gözlerden ve haksızlıktan koruyan bir koruyucu sembol olarak kabul ediliyordu.

Bu nedenle birçok yerde adaletin dağıtıldığı meclis binalarına Medusa motifleri işleniyordu. Kibyra’da meclis binasının tabanına işlenen Medusa figürü, büyüklüğü ve ihtişamı ile dünyadaki tüm Medusa görsellerinin açık ara önüne geçiyor.

MİTOLOJİDE MEDUSABirçok mitolojik gravürde rastlanan ve Kibyra Antik Kenti'nde de meclis binasının tam ortasında kendisine yer bulan Medusa, Yunan mitolojisine göre deniz tanrısı Phorcys ile Keto'nun kızı olan, güzelliğiyle bilinen ölümlü bir genç kadındır. Medusa, Athena’nın tapınağında Poseidon ile birlikte olur.

Bu duruma öfkelenen zeka ve savaş tanrıçası Athena, Medusa'nın saçlarını yılanlara dönüştürür ve ona bakan herkesin taşa kesilmesine neden olan laneti verir. Perseus, Athena'nın yardımıyla uyurken Medusa'nın başını keser. Ancak başsız gövdesinden kanatlı at Pegasus doğar.