Osmanlı’dan günümüze çeşme kültürü nasıl kayboldu?

Ferdi Tayfur’un meşhur şarkılarından birinin adı da “Çeşme”dir. “Susadım çeşmeye inmez olaydım/ Elinden bir yas su içmez olaydım.” Bu şarkının filmi de yapılmıştı ve yayınlandığı yıllarda izleyici rekorları kırmıştı. Köylerdeki çeşmelerin en önemli özelliği insanların buluşma alanı olmasıydı.

Su sırası beklerken yapılan hoş sohbetler, çeşme başındaki tanışıklıklar şarkılara, filmlere konu olacak cinsten özel anlardı. Türkan Şoray’ın oynadığı Sultan filminin en önemli sahnelerinin mekânı da mahalle çeşmesinin etrafıydı.

Çeşmelerin, Türk toplumunda tarih boyunca yalnızca su ihtiyacını karşılayan yapılar olmaktan daha fazlasını ifade ettiği aşikârdır. Osmanlı döneminde, özellikle XVI ve XVII. yüzyıllarda, çeşmeler birer sanat eseri olarak inşa edilirdi.

İstanbul’un Süleymaniye’sinde, Edirne’nin Selimiye’sinde ya da Anadolu’nun herhangi bir kasabasında karşılaşılan bu görkemli yapılar, mimari estetikle hayırseverliğin buluştuğu noktalardı. Sadaka-i cariye anlayışıyla inşa edilen çeşmeler, toplumun her kesiminden insanın ücretsiz bir şekilde suya erişmesini sağlardı.

Zenginler, hayır işlemek ve ahiret için sevap kazanmak adına çeşmeler yaptırır, bu yapılar aynı zamanda bir sosyal buluşma noktası hâline gelirdi. Çeşme başında su dolduran kadınlar, yolcular, çocuklar bu yapılar etrafında bir araya gelir, bir nevi toplumsal bağ kurulurdu.

Çeşmeler sadece fiziksel susuzluğu gidermekle kalmaz aynı zamanda bir ve dayanışma kültürünü de temsil ederdi. Faruk Nafiz’in dizelerine tekrar dönecek olursak, kaç yanık yolcuya soğuk su veren, şifa dağıtan bu çeşmeler, doğayla insanın uyumunu simgelerdi.

Köylerdeki çoban çeşmeleri, yaylalardaki pınarlar, şehirlerdeki meydan çeşmeleri, her biri toplumun ortak hafızasında birer serinlik ve huzur mekânıydı. Çeşmelerin etrafında anlatılan hikâyeler, söylenen türküler, edilen sohbetler, bu yapıların toplumsal dokunun ayrılmaz bir parçası olduğunu gösterirdi.

Camii şadırvanlarıysa tam anlamıyla sohbet halkasının en güzide mekânlarıydı. Abdestini alan ve namaz vaktini şadırvanın şırıltısı eşliğinde bekleyen dedeler, amcalar hoş sohbet etmenin huzurunu buralarda yaşardı. Osmanlı mimarisinde çeşmeler âdeta birer sanat abidesiydi.

İstanbul’un Tophane Çeşmesi, Azapkapı Çeşmesi ya da Üsküdar’daki III. Ahmet Çeşmesi gibi yapılar, taş işçiliğinin, hat sanatının ve mimari estetiğin en güzel örneklerini sunardı. Bu çeşmeler hem işlevsel hem de zamanda görsel bir şölen sunar, şehirlerin siluetine zarafet katardı.

Kitabelerinde yazan dualar, hayır sahiplerinin isimleri ve inşa tarihleri, bu yapıların birer tarih belgesi niteliği taşıdığını da gösterirdi. Çeşmelerin üzerine işlenen motifler, Lale Devri’nin zarif desenlerinden barok üslubun kıvrımlı çizgilerine kadar geniş bir yelpazede sanatsal bir anlatım sunardı.

Zeki Müren’in “Bu çeşme ne güzel çeşme” şarkısı da çeşmelerin güzelliğine göndermeler yapan bir sanat eseri olarak zihnimizde yer tutmaya devam ediyor: “Bu çeşme ne güzelmiş/ Su içecek tası yok/ Kırma insan kalbini/ Yapacak ustası yok”Köylerdeki ve yaylalardaki daha sade ama bir o kadar anlamlı çoban çeşmeleriyse doğayla bütünleşmiş bir sadeliği temsil ederdi. Taştan veya ağaç kabuğundan yontulmuş bir oluk, birkaç basit motif ve akan berrak bir su… Bu sadelik, insanın doğayla kurduğu bağın bir yansımasıydı.

Yaylalarda, dağların eteklerinde akan pınarlar, sadece susuzluğu gidermekle kalmaz, ruhu da ferahlatırdı. Çobanlar, yolcular, yabani hayvanlar bile bu sulardan nasiplenir, çeşmelerin etrafında bir hayat döngüsü oluşurdu.

Ne yazık ki modernleşme ve kentleşme süreçleri, bu güzel geleneği gölgede bıraktı. Sanayileşme, şehirlerin hızla büyümesi ve su şebekelerinin yaygınlaşması, sokak çeşmelerinin işlevselliğini sorgulattı. Evlere ulaşan musluk suyu, insanların çeşmelere olan bağlılığını azalttı.

Ancak bu durum, sadece fiziksel bir değişimle sınırlı kalmayarak bir kültürel kaybı da beraberinde getirdi. Çeşmeler birer buluşma noktası olmaktan çıktı; meydanlardan, sokak aralarından silindi. Yerlerine apartmanlar, alışveriş merkezleri ve otoparklar yükseldi.

Kalan birkaç çeşmeyse ya bakımsızlıktan harap oldu ya da dekoratif bir obje olarak şehirlerin köşelerinde unutuldu. Dahası, günümüzde sokak çeşmelerinden su içmek, insanlar için bir güven meselesine dönüştü. Şehirlerdeki hava kirliliği, su kaynaklarının kirlenmesi ve hijyen kaygıları, insanların bu çeşmelerden su içme alışkanlığını terk etmesine neden oldu.

Eskiden bir yolcunun, bir çobanın ya da bir çocuğun tereddüt etmeden avuç avuç su içtiği çeşmeler, artık çoğu zaman sadece estetik bir anı olarak varlığını sürdürüyor. Musluklarından su aksa bile, insanlar bu suyu içmekten çekiniyor; çünkü modern yaşamın getirdiği kirlilik ve güvensizlik, çeşmelerin o masum serinliğini gölgeliyor.

Çeşmelerin toplumdaki yerini düşündüğümüzde sadece suyun değil bir kültürün, bir ruhunun ve bir estetik anlayışın da kaybolduğunu görüyoruz. Faruk Nafiz’in “Çoban Çeşmesi” şiirinde betimlenen o pastoral huzur, modern dünyada yerini beton yığınlarına ve hızlı tüketime bıraktı.

Ancak bu kayboluşun farkına varan bazı topluluklar, çeşmelerin restore edilmesi ve yeniden işlevsel hâle getirilmesi için çaba gösteriyor. Özellikle kırsal bölgelerde, tarihî yapıların yoğun olduğu yerlerde yerel yönetimler ve sivil toplum kuruluşları, eski çeşmeleri onararak hem kültürel mirası koruma hem de turistik bir değer katma çabası içinde.

Yine de bu çabalar, şehirlerdeki kaybolan çeşme kültürünü geri getirmek için yeterli olmaktan uzak. Belki de çeşmelerin geleceği sadece nostaljik birer obje olmaktan öte, yeniden toplumsal bağların kurulduğu alanlar olarak şekillenebilir.

Modern teknolojiyle donatılmış, hijyenik ve güvenilir su kaynakları olarak yeniden tasarlanabilirler. Böylece hem geçmişin ruhunu yaşatabilir hem de günümüz insanının ihtiyaçlarına cevap verebilirler. Çeşmeler Türk toplumunun tarihinde su kaynağından öte birer kültür ve dayanışma simgesiydi.

Sokak çeşmeleri birer birer kaybolurken, kalanlar da güvenilirliğini yitirdi. Yine de yaylada akan bir pınarın serinliği ya da bir köy çeşmesinin sadeliği, hâlâ içimizde bir yerlerde yaşıyor. Faruk Nafiz’in dizelerindeki o pastoral huzur, belki de bize, kaybettiğimiz değerleri yeniden hatırlatma ve koruma çağrısı yapıyor.

Çeşmelerin serinliği, suyla olduğu kadar bir kültürün yeniden canlanmasıyla geri gelebilir. Belki de içimizde bir türkü, su serinliğinde çınlayıp durur: “Köprüler yaptırdım gelip geçmeye/ Çeşmeler yaptırdım suyun içmeye karam/ Kavli karar ettim alıp kaçmaya/ Boşa kostaklanma kostak değilsin karam”Bu yazının başlığı yazardan bağımsız editoryal olarak hazırlanmıştır.