Ankara Zirvesi’nde Türk dünyasına bağlayıcı karar vurgusu

Paylaş Kaydet En Son Dakika Google'da tercih edilen kaynak Ankara Zirvesi’nde Türk dünyasına bağlayıcı karar vurgusu Ankara Haber — Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Fırat Purtaş, 29-30 Ekim tarihlerinde Ankara’da gerçekleştirilen TDT 13.

Devlet Başkanları Zirvesi'nin Türk dünyasının çok boyutlu ortaklığına dair ne söylediğini AA Analiz için kaleme aldı.

Türk Devletleri Teşkilatı (TDT) Devlet Başkanları Konseyi 13. Zirvesi, Türkiye Cumhuriyeti'nin 103. kuruluş yıl dönümü kutlamalarıyla eş zamanlı olarak Ankara’da gerçekleştirildi. Bayram coşkusu sadece devlet başkanlarıyla sınırlı kalmadı; Cumhurbaşkanlığı Senfoni Orkestrası ev sahipliğinde düzenlenen TDT Cumhuriyet Bayramı Konseri'nde Türk cumhuriyetlerinden gelen 400 sanatçı aynı sahnede bir araya geldi, 10 binin üzerinde seyirci salonu doldurdu.

Öte yandan aynı tarihlerde Türk Tarih Kurumu tarafından düzenlenen 20. Türk Tarih Kongresi, Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığının ev sahipliği yaptığı Türk Dünyası Diyalog Forumu gibi etkinlikler, Türk dünyasından gelen akademisyenleri ve münevverleri buluşturdu.

Sosyal medya ve geleneksel medya üzerinden geniş kitlelere ulaştırılan bu etkinlikler, tüm Türk dünyasının kalbinin aynı anda Ankara’da atmasını sağladı.

Bundan 34 yıl önce ilk Türk dünyası liderler zirvesi de Ankara’da gerçekleştirilmişti. Bağımsızlığını yeni kazanan 5 Türk cumhuriyetinin lideri (Ebulfez Elçibey, Nursultan Nazarbayev, Askar Akayev, Saparmurat Niyazov ve İslam Kerimov) dönemin Cumhurbaşkanı Turgut Özal ve Başbakanı Süleyman Demirel’in ev sahipliğinde 29-30 Ekim 1992 tarihinde Ankara’da bir araya gelmişti.

Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliğinin (SSCB) dağılmasının üzerinden bir yıl gibi kısa bir süre geçtikten sonra yapılan bu zirve Türk tarihinde önemli bir dönüm noktasıydı. Azerbaycan, Kazakistan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Özbekistan’ın bağımsızlığını tanıyan ve bu cumhuriyetlerle diplomatik ilişkiler başlatan ilk devlet olan Türkiye, 1992 yılındaki Ankara Zirvesi neticesinde Türk devletleriyle çok taraflı işbirliğinin temelini attı.

SSCB’nin dağılmasının yarattığı belirsizlikler ortamında düzenlenen, o zamanki adıyla Türk Dili Konuşan Ülkeler Devlet Başkanları Zirvesi, hayaller ve gerçekler arasında aşılmaz görünen mesafelere rağmen büyük ideallerin paylaşıldığı bir toplantı oldu.

TDT 13. Devlet Başkanları Zirvesi, 1992’de başlatılan sürecin devamıdır. 34 yıl öncesiyle kıyaslandığında Türk dünyası bütünleşmesinde ulaşılmaz hayaller bir tarafa, hayal dahi edilemeyen pek çok somut işbirliği hayata geçirilmektedir.

2009’da imzalanan Nahçıvan Anlaşması, Türk devletleri arasındaki çok taraflı işbirliğine kurumsal boyut kazandırılması açısından önemlidir. Bununla birlikte Türk Konseyi adının Türk Devletleri Teşkilatı olarak değiştirildiği ve Türk Dünyası 2040 Vizyonu’nun kabul edildiği Ekim 2021’deki İstanbul Zirvesi, Türk dünyası ortaklığının çok boyutlu bir bütünleşmeye dönüştürülmesinin kapısını aralamıştır.

29-30 Ekim'de düzenlenen Ankara Zirvesi'nde ise kurumsallaşmanın daha da sağlamlaştırılması ve bütünleşmenin daha da derinleştirilmesi vurgusu ön plana çıkmıştır.

TDT’nin bağlayıcı kararlar alan uluslararası bir örgüte dönüştürülmesi, kararların uygulanabilirliğini artıracak bir kurumsal mimariyi zorunlu kılıyor. TDT bünyesinde ticaret, gümrük, ulaştırma, eğitim, turizm ve enerji gibi 60’ı aşkın farklı alanda işbirliğini artırmaya yönelik faaliyet yürütülüyor.

Bu kapsamda bakanlar, kıdemli memurlar, sektör temsilcileri, STK üyeleri ve ilgili birimler toplantılar yapıyor. Bu toplantılarda alınan kararların takibi ve icrası aşamasında zorluklar yaşanıyor. Sadece dışişleri bakanlıkları kadrolarıyla sınırlı kalmayan; ekonomi, ticaret, ulaştırma ve milli eğitim gibi icracı bakanlıkların daimi temsilcilerinin yer alacağı uzmanlaşmış organların ihdası, kararların icra sürecini hızlandıracaktır.

Öte yandan Türk Yatırım Fonu ve Türk Ticaret ve Sanayi Odaları Birliği gibi yapıların etkinliğini artıracak mekanizmalar da ekonomik işbirliği ve ticaretin artırılması açısından elzemdir.

Ankara Zirvesi'nin sonunda dönem başkanlığı Azerbaycan’dan Türkiye’ye geçti. Azerbaycan’ın dönem başkanlığında; 1926 Bakü Türkoloji Kongresi’nin 100. yıl dönümünde ortak alfabenin kabul edilmesi, 15 Aralık tarihinin UNESCO tarafından “Türk dili ailesi günü” olarak kutlanması gibi çok önemli gelişmeler meydana geldi.

163 maddelik sonuç bildirisinde Azerbaycan’ın dönem başkanlığında gerçekleştirilen projelerden memnuniyetle bahsedilirken, bunun yanında Oğuz, Kıpçak ve Karluk dil gruplarını kapsayacak “Büyük Türk Dili Yapay Zeka Modeli”nin geliştirilmesi gibi yeni projeler de belirlendi. Sonuç bildirisi maddeleri, TDT bünyesinde kültürel ve toplumsal alanda, eğitim ve gençlik konularında işbirliğine ne kadar önem verildiğini gösteriyor.

TDT, kültür temelinde yükselen bir ortaklıktır. Bununla birlikte Rusya-Ukrayna Savaşı, dil, tarih, inanç ortaklığının her zaman işbirliği üretmediğine en çarpıcı örnektir. Türk devletlerinin paylaştıkları değerler üzerinden karşılıklı güven inşa edip işbirliklerini sanayiden ticarete, enerjiden güvenliğe farklı alanlarda çeşitlendirerek derinleştirmesi TDT’nin başarısının kanıtıdır.

Öte yandan TDT’nin yalnızca yumuşak güç unsurlarına dayandığı veya kültürel işbirliğiyle sınırlı kaldığı yönündeki nitelendirmeler, katedilen somut jeopolitik, ticari ve güvenlik boyutundaki ilerlemeleri göz ardı ediyor. TDT’nin sunduğu çok taraflı işbirliği platformu, üye ülkeler arasındaki sınır ihtilafları gibi potansiyel kriz alanlarının diplomasi yoluyla çözülmesine imkan sağlıyor.

Azerbaycan’ın zaferiyle neticelenen 44 günlük "Vatan Muharebesi” sürecinde sergilenen dayanışma, Kıbrıs Türklerinin eşit haklarının güvence altına alınması, Afganistan’ın yeniden yapılanması gibi bölgesel meselelere yönelik yaklaşım, dış politikadaki ortaklığı gösteriyor. Savunma ve güvenlik boyutunda Türkiye, Azerbaycan ve Özbekistan arasında gelişen müttefiklik ilişkileri; "Ankara Bildirisi"nde ifade edildiği üzere imza aşamasına gelen “Türk Devletleri Arasında Stratejik Ortaklık, Ebedi Dostluk ve Kardeşlik Antlaşması,” üye ülkeler arasındaki güven bağlarının günden güne pekiştiğinin işaretidir.

TDT, 2,4 trilyon dolara ulaşan Gayri Safi Yurt İçi Hasıla (GSYH), 1,27 trilyon doları aşan dış ticaret hacmi ile dünyanın en büyük 10. ekonomisi olmaya yakındır. Üye ülkeler arasındaki ticaret hacmi ise 70 milyar doların üzerindedir.

Bu rakamları artırmaya dönük Türk Yatırım Fonu’nun kaynaklarının ve uluslararası finans kuruluşlarının imkanlarının yönlendirileceği 100 ortak yatırım ve sanayi projesini kapsayan “Türk Dünyası-100” programı ile üye ülkelerin pazarlarını tek çatı altında buluşturacak Ortak Dijital Ticaret Platformu gibi çok sayıda yeni girişim üzerinde çalışılıyor.

Türk Devletleri Teşkilatı ve Orta Koridor, birbiriyle özdeşleşmiş, eş anlamda kullanılan kavramlara dönüşmüştür. Küresel tedarik zincirlerinin yeniden şekillendiği günümüzde Orta Koridor, Türk dünyası bütünleşmesinin en stratejik sütunlarından birini teşkil ediyor.

Devlet başkanları, Orta Koridor’un sadece bir transit güzergahı olmaması, Türk devletleri arasında karşılıklı ticaretin artırılması, Koridor'un sanayi ve teknoloji üretiminin geliştirilmesine zemin teşkil etmesi gerektiğini vurguluyor. Çin-Kırgızistan-Özbekistan demir yolu projesi ve Zengezur Koridoru’nun tamamlanması, Orta Koridor'un kapasitesini daha da artıracaktır.

Bu kapasitenin etkin kullanılması için “Türk Devletleri Lojistik Kompleksleri Ağı”nın kurulması çalışmaları devam ediyor. Kazakistan’ın petrolünün Bakü-Tiflis-Ceyhan hattına, Türkmenistan doğal gazının Bakü-Tiflis-Erzurum hattına entegrasyonu, Hazar geçişli enerji nakil hatları projelerini küresel enerji güvenliğinin merkezine yerleştiriyor.

Uluslarüstü bir nitelik taşımayan, eşitlik, karşılıklı çıkar, egemenliğe saygı, iç işlerine karışmama ilkeleri çerçevesinde ortaklık diplomasisi yürütülen TDT, küresel aktörlerle ilişkilerde sıfır toplamlı bir yaklaşımdan kaçınıyor. TDT, kendisini herhangi bir bölgesel örgüte rakip ya da alternatif, üçüncü bir devlete karşı olarak konumlandırmıyor.

Aksine Çin’in Kuşak ve Yol Girişimi, Avrupa Birliği’nin Küresel Geçit (Global Gateway) stratejisi ve "Zengezur Koridoru" olarak da bilinen ABD'nin Uluslararası Barış ve Refah İçin Trump Rotası (TRIPP) projesi ile uyumlu çok vektörlü bir yaklaşım benimseniyor. Rusya ile sürdürülen dengeli komşuluk ilişkileri de bölgesel istikrarın korunmasına katkı sağlıyor.

Güneydoğu Kafkasya'daki barış süreçleri desteklenirken, İran'la yaşanan tansiyonun diplomasiyle çözülmesi ve Gazze/Filistin meselesinde 1967 sınırlarında başkenti Doğu Kudüs olan bağımsız Filistin Devleti temelinde adil bir çözümün savunulması, teşkilatın küresel sorunlara bakışını sergiliyor. Bu açık ve kapsayıcı dış politika anlayışının kurumsal ifadesi olan “TDT+” formatı, diyalog ortaklıkları vasıtasıyla Teşkilatın refahı ve istikrarı yayma stratejisini güçlendirecektir.

Cumhuriyet'in 103. yılında düzenlenen Ankara Zirvesi, 1992’de temelleri atılan Türk dünyası bütünleşmesinin geçen zaman zarfında, niyet beyanına dayalı istişare zemininden çıkıp bağlayıcı kararlar alan uluslararası bir teşkilat yapısına dönüştüğünü gözler önüne seriyor. Türk devletlerinin bağımsızlıklarının 35. yıl dönümünde düzenlenen bu zirve, ortak tarih, dil ve kültür temelinde inşa edilen çok boyutlu ortaklığın sürdürülebilirliğinin ve geleceğe dönük gelişme iradesinin kanıtı niteliğindedir.

[Prof. Dr. Fırat Purtaş, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Öğretim Üyesidir.]