İlk yardımda bu hataları yapmayın! Kolonya, kaşık ve diş macunu uyarısı

Günlük hayatta aniden bayılma, epilepsi nöbeti, çocuklarda solunum yoluna yabancı cisim kaçması veya evde temizlik ürünü içilmesi gibi durumlarla karşılaşılabiliyor. Böyle anlarda çevredeki kişilerin paniğe kapılarak yaptığı yanlış müdahaleler, hastanın durumunu daha da ağırlaştırabiliyor.

Acil Tıp Ana Bilim Dalı Başkanı Doç. Dr. Fatma Çakmak, ilk yardım sırasında dikkat edilmesi gerekenler ve vatandaşların en sık yaptığı hatalar hakkında Yeni Ankara’ya açıklamalarda bulundu. Bayılan kişiye kolonya koklatılmasından nöbet geçiren kişinin ağzına kaşık sokulmasına, çocuklarda solunum yolu tıkanıklığından kimyasal madde zehirlenmelerine kadar birçok konuda bilgi veren Çakmak, bilinçsiz müdahalelerin önüne geçilmesi gerektiğini vurguladı.

BAYILAN KİŞİYE KOLONYA KOKLATMAK DOĞRU MU?Ani bayılmanın her zaman basit bir tansiyon düşmesi olarak değerlendirilmemesi gerektiğini belirten Doç. Dr. Fatma Çakmak, senkop olarak adlandırılan bu durumun beyne giden kan akımının geçici olarak azalmasıyla ortaya çıktığını söyledi.

Uzun süre ayakta kalma, susuzluk, açlık, aşırı sıcak ve ani pozisyon değişikliklerinin bayılmayı tetikleyebildiğini anlatan Çakmak, kalp ritim bozuklukları, ciddi kanamalar ve bazı nörolojik sorunların da bilinç kaybına neden olabileceğine dikkat çekti. Çakmak, bayılan bir kişiye yaklaşırken öncelikle çevre güvenliğinin sağlanmasını, ardından kişinin bilincinin ve solunumunun kontrol edilmesini istedi.

Baygınlık hisseden veya kısa süreli bayılmanın ardından bilinci açılan, normal soluyan ve travma şüphesi bulunmayan kişinin sırtüstü yatırılabileceğini, bacaklarının hafifçe yükseltilebileceğini belirten Çakmak, bilinci kapalı ancak normal solunumu olan kişinin hava yolunu korumak amacıyla uygun yan pozisyona alınması gerektiğini ifade etti.“Bayılan kişiye kolonya koklatmak, tokat atmak, yüzüne su dökmek veya zorla su içirmek doğru ilk yardım uygulamaları değildir” diyen Çakmak, kişinin bilinci kapalıysa ve normal solumuyorsa kalp durması ihtimalinin düşünülmesi, vakit kaybetmeden 112’nin aranması ve yönlendirmeyle temel yaşam desteğine başlanması gerektiğini söyledi. Özellikle göğüs ağrısı, çarpıntı, nefes darlığı, egzersiz sırasında bayılma ve bayılma sonrasında konuşma ya da hareket bozukluğu görülmesi hâlinde acil tıbbi değerlendirme yapılmasının önemini vurguladı.

EPİLEPSİ NÖBETİNDE AĞZA KAŞIK SOKMAYINNöbet geçiren bir kişiye yardım etmeye çalışırken yapılan en tehlikeli hatalardan birinin ağzına yabancı cisim sokmak olduğunu belirten Çakmak, bu müdahalenin diş, çene ve solunum yolu yaralanmalarına neden olabileceğini söyledi. Çakmak, “Kişinin dilini ısırmasını önlemek amacıyla ağzına kaşık, parmak, bez veya başka bir cisim sokulması kesinlikle yapılmamalıdır” ifadelerini kullandı.

Nöbet sırasında kişinin kol ve bacaklarını zorla tutmanın da yanlış olduğunu belirten Çakmak, bunun yaralanma riskini artırabileceğini kaydetti. Doğru müdahalenin kişinin çevresindeki sert ve tehlikeli cisimleri uzaklaştırmak, başının altına yumuşak bir destek koymak ve nöbetin başlangıç saatini kaydetmek olduğunu anlattı.

Nöbet sona erdikten sonra kişinin solunumu normalse uygun yan pozisyona alınması ve bilinci tamamen düzelene kadar yalnız bırakılmaması gerektiğini belirten Çakmak, nöbet sırasında ağızdan su, yiyecek veya ilaç verilmemesi konusunda da uyardı. Kişinin ilk kez nöbet geçirmesi, nöbetin beş dakika veya daha uzun sürmesi, nöbetlerin bilinç yeniden açılmadan tekrarlaması, solunum güçlüğü veya yaralanma gelişmesi hâlinde 112’nin aranması gerektiğini söyledi.

ÇOCUKLARDA SOLUNUM YOLU TIKANIKLIĞINDA AİLELER NE YAPMALI?Küçük çocuklarda yabancı cisim aspirasyonunun hayati tehlike oluşturabileceğini belirten Çakmak, kuruyemiş, üzüm, sert şeker ve küçük oyuncak parçalarının solunum yoluna kaçabileceğini ifade etti. Çocuk öksürebiliyor, konuşabiliyor ve nefes alabiliyorsa etkili öksürüğün teşvik edilmesini ve çocuğun yakından takip edilmesini öneren Çakmak, çocuğun ses çıkaramaması, etkili öksürememesi, nefes alamaması veya morarması hâlinde ciddi solunum yolu tıkanıklığından şüphelenilmesi gerektiğini söyledi.

Ciddi tıkanıklıkta gecikmeden 112’den yardım istenmesi gerektiğini belirten Çakmak, bilinci açık, bir yaşından küçük bebeklerde beşe kadar sırt vuruşu; tıkanıklık açılmıyorsa beşe kadar göğüs itişi uygulanması gerektiğini anlattı. Bu yaş grubunda karın basısının kesinlikle uygulanmaması gerektiğinin altını çizdi.

Bir yaşını doldurmuş çocuklarda ise beşe kadar sırt vuruşunun ardından tıkanıklık devam ediyorsa beşe kadar karın basısı uygulanabileceğini söyledi. Tıkanıklık açıldığında vuruş ve basılara devam edilmemesi gerekiyor. Çocuk bilincini kaybederse sert ve düz bir zemine yatırılması ve temel yaşam desteğine başlanması gerektiğini belirten Çakmak, ağız içine görmeden parmak sokulmasının da tehlikeli olduğunu söyledi.

Çocuklarda boğulma riskini azaltmak için koruyucu önlemlerin önemine değinen Çakmak, küçük çocuklara kuruyemiş ve sert, yuvarlak gıdalar verilmemesini, üzüm gibi yiyeceklerin uygun şekilde hazırlanmasını ve yemek sırasında çocukların gözetim altında tutulmasını önerdi. ÇOCUKLARDA HANGİ ATEŞ DEĞERİ TEHLİKELİ?Ateşin, vücudun enfeksiyonlara karşı geliştirdiği doğal savunma yanıtlarından biri olduğunu belirten Çakmak, yalnızca termometrede görülen değere bakılarak karar verilmemesi gerektiğini söyledi.

Özellikle bebeklerin yaşının dikkate alınması gerektiğini vurgulayan Çakmak, üç aydan küçük bebeklerde 38 derece ve üzerindeki ateşin ciddi enfeksiyonlar açısından acil değerlendirme gerektirdiğini ifade etti. Üç ila altı aylık bebeklerde 39 derece ve üzerindeki ateşin de önemli bir uyarı işareti olduğunu belirtti.

Bilinç değişikliği, uyandırılamama, solunum güçlüğü, morarma, ense sertliği, şiddetli baş ağrısı, nöbet ve basmakla solmayan döküntü gibi belirtilerin ateşe eşlik etmesi hâlinde acil servise başvurulması gerektiğini kaydetti. Çakmak, özellikle menenjit ve sepsis gibi ciddi enfeksiyonlarda erken tanının hayati önem taşıdığını belirterek hastalığın başlangıçta yalnızca ateş ve halsizlikle kendini gösterebileceğini söyledi.

Çocuklarda ateşin beş gün veya daha uzun sürmesi, sıvı alamama, idrar miktarında belirgin azalma ve genel durumun bozulması hâlinde de tıbbi değerlendirme yapılmasını istedi. Ateş düşürücü ilaçların çocuğun yaşına ve kilosuna uygun kullanılması gerektiğini hatırlatan Çakmak, aspirin, buz uygulaması, soğuk duş ve alkolle vücudu silme gibi yöntemlerden uzak durulması gerektiğini vurguladı.

TEMİZLİK ÜRÜNÜ İÇEN KİŞİ KUSTURULMAMALIEvlerde kullanılan çamaşır suyu, lavabo açıcı, tuz ruhu ve deterjan gibi ürünlerin yanlışlıkla içilmesinin ciddi sağlık sorunlarına yol açabileceğini belirten Çakmak, böyle bir durumda yapılacak ilk müdahalenin büyük önem taşıdığını söyledi. Kimyasal madde içen kişinin kesinlikle kusturulmaması gerektiğini vurgulayan Çakmak, kusma sırasında maddenin yemek borusu ve ağızda yeniden hasara neden olabileceğini, ayrıca akciğerlere kaçma riski bulunduğunu ifade etti.“Kimyasal maddeyi başka bir maddeyle nötralize etmeye çalışmak da doğru değildir” diyen Çakmak, sağlık profesyonellerinin yönlendirmesi olmadan kişiye su, süt, yoğurt veya başka bir yiyecek ya da içecek verilmemesi gerektiğini belirtti.

Çakmak, kimyasal ürünün ambalajının saklanmasını, hangi maddenin ne zaman ve yaklaşık ne miktarda içildiğinin belirlenmesini önerdi. Türkiye’de zehirlenme durumlarında Ulusal Zehir Danışma Merkezinin 114 numaralı hattından destek alınabildiğini hatırlatan Çakmak, acil durumlarda 112’nin aranması gerektiğini söyledi.

Kimyasal maddenin cilde temas etmesi hâlinde kirlenmiş giysilerin dikkatlice çıkarılması ve bölgenin bol suyla yıkanması, göze temas etmesi hâlinde ise gözün temiz akan suyla yıkanması gerektiğini belirtti. TRAFİK KAZASINDA YARALIYI ARAÇTAN ÇIKARMAK TEHLİKELİ OLABİLİRTrafik kazalarının ardından çevredeki kişilerin iyi niyetle yaptığı bazı müdahalelerin yaralanmayı ağırlaştırabileceğini belirten Çakmak, özellikle boyun ve omurga yaralanmalarında kontrolsüz hareketlerin ciddi sonuçlar doğurabileceğini söyledi.

Yaralının araç içerisinde sıkışması veya omurga yaralanmasından şüphelenilmesi hâlinde, doğrudan yaşamı tehdit eden bir tehlike bulunmadıkça kişinin araçtan çıkarılmaması gerektiğini ifade eden Çakmak; yüksek enerjili çarpışmalar, araçtan fırlama, sıkışma, boyun ve sırt ağrısı ile uzuvlarda uyuşma ve güç kaybının uyarıcı belirtiler olduğunu anlattı. Kaza yerinde ilk olarak müdahale edecek kişinin kendi güvenliğini sağlaması gerektiğini belirten Çakmak, trafik akışı, yangın, yakıt sızıntısı ve elektrik tehlikesinin değerlendirilmesini istedi.

Yaralının bilincinin ve solunumunun takip edilmesini, baş ve boyun bölgesinin mümkün olduğunca hareket ettirilmemesini, kanama varsa uygun bası uygulanmasını önerdi. Ancak araçta yangın, patlama veya suya gömülme gibi doğrudan yaşamı tehdit eden bir durum varsa kişinin güvenli şekilde çıkarılmasının gerekebileceğini belirten Çakmak, motosiklet kazalarında da hava yolunu korumak gibi zorunlu bir durum bulunmadıkça kaskın çıkarılmaması gerektiğini söyledi.

ELEKTRİK ÇARPMASINDA ÖNCE ELEKTRİK KESİLMELİElektrik çarpmasının yalnızca ciltte yanığa neden olan bir olay olmadığını belirten Çakmak, elektrik akımının kalbin elektriksel sistemini etkileyerek ciddi ritim bozukluklarına ve kalp durmasına yol açabileceğini söyledi. Ciltte belirgin bir yanık bulunmamasının iç dokuların zarar görmediği anlamına gelmediğini vurgulayan Çakmak, elektrik çarpmasında ilk yapılması gerekenin elektrik kaynağını güvenli biçimde kesmek olduğunu ifade etti.“Elektrik kaynağı kesilmeden kişiye kesinlikle dokunulmamalıdır” diyen Çakmak, yüksek gerilim hatlarında ise yetkili ekipler enerjiyi kesmeden olay yerine yaklaşılmaması gerektiğini belirtti.

Elektrik kaynağı kesildikten sonra kişinin bilinci ve solunumu kontrol edilmeli. Kişi bilinçsizse ve normal solunumu yoksa 112 aranarak yönlendirmeyle temel yaşam desteğine başlanmalı, varsa otomatik eksternal defibrilatör kullanılmalı.

Elektrik çarpmasına maruz kalan kişinin dışarıdan belirgin bir yarası bulunmasa bile tıbbi değerlendirmeden geçirilmesi gerektiğini belirten Çakmak, elektrik akımının iç dokularda oluşturabileceği hasara dikkat çekti. YANIKLARA DİŞ MACUNU VE YOĞURT SÜRMEYİNYanıklarda ilk müdahalenin hasarın ilerlemesini önlemek açısından önemli olduğunu belirten Çakmak, ısı kaynaklı yanıklarda öncelikle yanma sürecinin durdurulması gerektiğini söyledi.

Yanık bölgenin yaklaşık 20 dakika boyunca serin veya ılık akan su altında tutulmasını öneren Çakmak, ödem gelişmeden yüzük, saat ve sıkı giysilerin çıkarılmasını, ancak yanık bölgeye yapışan giysilerin zorla çekilmemesini istedi. Çakmak, yanık bölgesine buz, diş macunu, yoğurt, salça, tereyağı veya zeytinyağı sürülmesinin yanlış olduğunu belirterek bu tür uygulamaların doku hasarını artırabileceğini ve uygun tedaviyi geciktirebileceğini söyledi.

Soğutma işleminin ardından yanık bölgenin temiz ve yapışmayan bir örtüyle gevşek şekilde kapatılabileceğini belirten Çakmak, geniş ve derin yanıkların yanı sıra elektrik ve kimyasal kaynaklı yanıkların mutlaka tıbbi değerlendirme gerektirdiğini ifade etti. Yüz, el, ayak, genital bölge ve büyük eklemleri etkileyen yanıklarda da sağlık kuruluşuna başvurulması gerektiğini hatırlatan Çakmak, özellikle elektrik yanıklarında dışarıdan küçük görünen bir yaranın altında ciddi doku hasarı bulunabileceğine dikkat çekti.

Çakmak, ilk yardımın temel amacının hastayı ve yardım eden kişiyi korumak, yanlış müdahalelerden kaçınmak ve profesyonel sağlık desteğini gecikmeden sağlamak olduğunu vurguladı.