Tarihte bugün: 14 Kasım'da Türkiye ve dünyada neler yaşandı?

14 Kasım, tarih boyunca birçok önemli gelişmeye sahne olan özel günlerden biri olarak dikkat çekiyor. Siyasi kararlar, bilimsel keşifler, toplumsal dönüşümler ve dünya tarihini etkileyen olaylar bu tarihte yaşandı. Bazı gelişmeler kendi dönemini şekillendirirken, bazıları ise yıllar sonra bile etkisini sürdürdü.

Tarihin akışını değiştiren olayların bir araya geldiği 14 Kasım, geçmişten günümüze uzanan önemli izler taşıyor. Dünya ve Türkiye tarihinde derin izler bırakan bu gelişmeler, bugün hâlâ önemini koruyor.

İşte tarihin sayfalarında 14 Kasım'da yaşanan dikkat çekici olaylar…1889 - Nellie Bly dünya turuna başladı1889 yılında Amerikalı gazeteci Nellie Bly, Jules Verne'in Seksen Günde Devr-i Âlem romanından esinlenen dünya turuna başladı. New York World gazetesi adına yola çıkan Bly, 14 Kasım 1889 tarihinde New York'tan ayrıldı.

Amacı, romandaki Phileas Fogg karakterinin 80 günlük dünya turunu gerçek hayatta daha kısa sürede tamamlamaktı. Yolculuk sırasında gemi ve tren gibi dönemin ulaşım araçlarını kullandı. İngiltere, Fransa, İtalya, Süveyş, Seylan, Singapur, Hong Kong ve Japonya üzerinden Amerika'ya döndü.

Fransa'dayken Jules Verne ile de tanıştı ve yazar kendisine başarı dileklerini iletti. Bly yolculuk sırasında gazetesine düzenli yazılar gönderdi ve seyahat Amerikan kamuoyunda büyük ilgi gördü. Dünya turunu 25 Ocak 1890 tarihinde tamamladı.

Toplam yolculuk süresi yaklaşık 72 gün 6 saat oldu. Nellie Bly'ın başarısı hem gazetecilik tarihinde hem de kadınların kamusal alandaki görünürlüğü açısından sembolik önem taşıdı.

1914 - Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı filme alındı1914 yılında İstanbul Yeşilköy'deki Ayastefanos Rus Abidesi yıkıldı ve bu olay Fuat Uzkınay tarafından filme alındığı kabul edilen bir çalışmaya konu oldu. Anıt, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı sonrasında ölen Rus askerleri anısına inşa edilmişti.

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda Rusya'ya karşı savaşa girmesinin ardından anıtın kaldırılmasına karar verildi. Yıkım 14 Kasım 1914 tarihinde gerçekleştirildi. Geleneksel sinema tarihçiliğinde Fuat Uzkınay'ın çektiği Ayastefanos'taki Rus Abidesinin Yıkılışı, “ilk Türk filmi” olarak kabul edilir.

Ancak filmin günümüze ulaşmış bilinen bir kopyası bulunmamaktadır. Bu nedenle filmin teknik özellikleri, görüntülerinin gerçekten günümüze aktarıldığı biçimi ve “ilk Türk filmi” niteliği konusunda sinema tarihçileri arasında tartışmalar vardır.

Osmanlı coğrafyasında daha önce de yabancı ve yerli operatörler tarafından görüntüler çekilmişti. Buna rağmen Uzkınay'ın adı Türk sinema tarihinin başlangıcıyla özdeşleşmiştir. 14 Kasım bu nedenle Türkiye'de sinema tarihinin sembolik tarihlerinden biri olarak anılır.

1914 - Osmanlı Devleti Cihad-ı Ekber ilan etti1914 yılında Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'na girmesinin ardından Sultan V. Mehmed Reşad adına Cihad-ı Ekber ilan edildi. Osmanlı donanmasının 29 Ekim'de Rus limanlarını bombalamasından sonra Rusya, İngiltere ve Fransa Osmanlı Devleti'ne savaş ilan etmişti.

Osmanlı yönetimi de 11 Kasım'da savaş durumunu resmîleştiren kararları aldı. 14 Kasım 1914 tarihinde Fatih Camii'nde yapılan törenle cihat ilanı kamuoyuna duyuruldu. Halife sıfatıyla padişahın çağrısının, özellikle İngiltere, Fransa ve Rusya yönetimindeki Müslüman topluluklarda siyasi etki yaratması amaçlanıyordu.

Alman yöneticiler de bu çağrının İtilaf Devletlerinin sömürgelerinde ayaklanmaları teşvik edebileceğini düşünüyordu. Ancak cihat ilanı beklenen ölçüde küresel bir isyan dalgasına yol açmadı. İngiliz, Fransız ve Rus ordularında savaşan çok sayıda Müslüman asker de bulunuyordu.

Buna rağmen ilan, Osmanlı Devleti'nin savaş propagandasının ve halifelik kurumunun uluslararası siyasette kullanılmasının önemli örneklerinden biri oldu. Cihad-ı Ekber, I. Dünya Savaşı'nın dinî ve siyasi propaganda boyutunu gösteren dikkat çekici gelişmelerden biridir.

1918 - Çekoslovakya Cumhuriyeti'nin yeni devlet düzeni kesinleştiÇekoslovakya'nın 14 Kasım 1918 tarihinde cumhuriyet ilan ettiği bilgisi kısmen doğrudur ancak bağımsızlık süreci daha önce başlamıştı. Çekoslovakya'nın bağımsızlığı 28 Ekim 1918 tarihinde Prag'da ilan edilmişti.

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun çöküşü yeni devletin kurulmasına zemin hazırladı. 14 Kasım tarihinde ise Prag'da toplanan Devrimci Ulusal Meclis monarşik bağların sona erdiğini teyit etti ve cumhuriyet rejimini resmen kurumsallaştırdı.

Aynı gün Tomáš Garrigue Masaryk Çekoslovakya'nın ilk Cumhurbaşkanı seçildi. Karel Kramář ise ilk hükûmetin başbakanı oldu. Yeni devlet Çekler, Slovaklar ve çeşitli azınlık topluluklarından oluşuyordu. Sınırların kesinleşmesi Paris Barış Konferansı sürecinde devam etti.

Çekoslovakya savaşlar arası dönemde Orta Avrupa'nın önemli parlamenter demokrasilerinden biri oldu. Bu nedenle 14 Kasım 1918, bağımsızlığın ilk ilanından çok cumhuriyet yönetiminin resmen şekillendiği tarih olarak değerlendirilmelidir.

1922 - BBC düzenli radyo yayınlarına başladı1922 yılında British Broadcasting Company, Birleşik Krallık'ta düzenli radyo yayınlarına başladı. Kuruluş dönemin büyük telsiz ve elektronik şirketlerinin ortak girişimiyle oluşturulmuştu.

BBC'nin Londra'daki 2LO istasyonu 14 Kasım 1922 tarihinde düzenli günlük yayın programına geçti. İlk yayınlarda haberler, hava durumu bilgileri ve müzik programları yer aldı. Manchester ve Birmingham gibi diğer şehirlerdeki istasyonlar da kısa süre içinde sisteme dahil oldu.

Kuruluş başlangıçta özel şirket statüsündeydi ve radyo alıcısı üreticilerinin desteğiyle faaliyet gösteriyordu. 1927 yılında Royal Charter ile British Broadcasting Corporation adını aldı ve kamu yayıncılığı modeline geçti.

BBC daha sonra televizyon ve uluslararası yayıncılık alanlarında dünyanın en etkili medya kuruluşlarından biri hâline geldi. İkinci Dünya Savaşı sırasında haber yayınları büyük önem kazandı. 14 Kasım 1922 bu nedenle BBC'nin düzenli radyo yayıncılığı tarihinin başlangıç günü olarak kabul edilir.

1922 - Malkara yeniden Türk yönetimine geçti1922 yılında Tekirdağ'ın Malkara ilçesi, Doğu Trakya'nın Türkiye'ye devredilmesi sürecinde işgalden kurtuldu. Bölge 1920 yılından itibaren Yunan kuvvetlerinin kontrolü altındaydı.

Büyük Taarruz'un başarıyla sonuçlanmasının ardından Mudanya Ateşkes Antlaşması imzalandı. Anlaşmaya göre Yunan kuvvetleri Doğu Trakya'yı boşaltacak ve bölge aşamalı olarak Türk yönetimine teslim edilecekti. Kasım 1922 boyunca Tekirdağ, Kırklareli, Lüleburgaz ve çevresindeki yerleşimler sırayla teslim alındı.

Malkara da 14 Kasım 1922 tarihinde yeniden Türk yönetimine geçti. Yerel halk Türk idarecileri ve güvenlik birliklerini törenlerle karşıladı. Bu süreç herhangi bir büyük muharebe yaşanmadan diplomatik anlaşma doğrultusunda gerçekleştirildi.

Doğu Trakya'nın geri alınması Ankara Hükûmetinin Mudanya'daki en önemli kazanımlarından biriydi. Malkara'da 14 Kasım günümüzde kurtuluş günü olarak anılmaktadır.

1925 - Sivas'ta şapka karşıtı bildirilere ilişkin dava idamla sonuçlandı1925 yılında Şapka Kanunu ve kıyafet düzenlemelerine karşı Anadolu'nun bazı şehirlerinde tepkiler ortaya çıktı. Sivas'ta şapka inkılabını eleştiren bildiriler ve duvar yazıları üzerine güvenlik güçleri soruşturma başlattı.

Bu olaylarla bağlantılı görülen kişiler İstiklal Mahkemesinde yargılandı. İmamzade Mehmet Necati de bu sanıklar arasında yer aldı. Mahkeme, düzen karşıtı propaganda ve halkı isyana teşvik olarak değerlendirdiği eylemler nedeniyle ağır cezalar verdi.

Mehmet Necati hakkında idam kararı verildi ve karar kısa süre içinde infaz edildi. Olay Cumhuriyet'in ilk yıllarında inkılaplara karşı muhalefete uygulanan sert hukuk politikalarının örneklerinden biri oldu. 25 Kasım 1925'te çıkarılan Şapka İktisası Hakkında Kanun kıyafet reformunun hukuki temelini oluşturmuştu.

Ancak uygulamalar ve cezalar sonraki yıllarda demokratik hukuk, ifade özgürlüğü ve İstiklal Mahkemelerinin yetkileri açısından yoğun biçimde tartışıldı. Sivas'taki olay da Şapka İnkılabı çevresindeki toplumsal gerilimlerin dikkat çekici örneklerinden biri olarak tarihe geçti.

1940 - Coventry büyük Alman hava saldırısına uğradı1940 yılında İngiltere'nin sanayi merkezlerinden Coventry, Alman Luftwaffe'sinin en ağır hava saldırılarından birine maruz kaldı. Saldırı 14 Kasım akşamı başladı ve gece boyunca devam etti.

Alman bombardıman uçakları kentin sanayi tesislerini ve şehir merkezini hedef aldı. Coventry'nin özellikle uçak motorları, araç ve mühimmat üretimi açısından önemli olması saldırının temel nedenlerinden biriydi. Bombardımanda binlerce yangın bombası ve yüzlerce yüksek patlayıcılı bomba kullanıldı.

Coventry Katedrali büyük ölçüde yıkıldı. Can kaybı 100 kişiyle sınırlı değildi; yaklaşık 568 kişinin öldüğü ve yüzlerce kişinin yaralandığı kabul edilmektedir. On binlerce bina hasar gördü veya kullanılamaz hâle geldi. “Coventrate” sözcüğü daha sonra bir şehri yoğun hava bombardımanıyla yok etmek anlamında Nazi propagandasında kullanıldı.

Coventry saldırısı Blitz döneminin en yıkıcı Alman bombardımanlarından biri olarak tarihe geçti.

1941 - Türkçe Terimler Cep Kılavuzu yüksekokul öğretmenlerine dağıtıldı1941 yılında Türk Dil Kurumunun öz Türkçe ve bilimsel terminoloji çalışmalarının bir parçası olarak hazırlanan Türkçe Terimler Cep Kılavuzu yüksekokul öğretim çevrelerine dağıtıldı. Cumhuriyet'in ilk dönemlerinden itibaren eğitim ve bilim dilinde Türkçeleştirme çalışmaları yürütülüyordu.

Özellikle Arapça, Farsça ve Batı dillerinden gelen kavramlara Türkçe karşılıklar bulunması hedeflenmişti. Cep kılavuzları öğretmenlerin ve akademisyenlerin ortak terimler kullanmasını sağlamak amacıyla hazırlanıyordu. 1941'de yüksekokullara gönderilen çalışma çeşitli bilim dallarındaki kavramlara Türkçe karşılıklar önerdi.

Bazı öneriler kalıcı olarak dile yerleşirken bazıları zaman içinde kullanılmaz hâle geldi. Dil reformu dönemin kültür politikalarının temel unsurlarından biriydi. Üniversiteler ve devlet kurumları yeni terimlerin yaygınlaştırılmasında önemli rol oynadı.

Türk Dil Kurumu bu süreçte sözlük, terim listesi ve kılavuzlar yayımladı. Türkçe Terimler Cep Kılavuzu da Cumhuriyet dönemindeki bilim dili oluşturma çabalarının örneklerinden biri oldu.

1944 - Ahıska Türklerinin Sovyetler Birliği tarafından sürgünü başladı1944 yılında Sovyet yönetimi, Gürcistan'ın güneybatısındaki Ahıska bölgesinde yaşayan on binlerce kişiyi Orta Asya'ya zorla sürgün etti. Sürgün 14 Kasım 1944 tarihinde Josef Stalin yönetiminin kararıyla başladı.

Ahıska Türkleri başta olmak üzere bölgede yaşayan Müslüman topluluklar kısa süre içinde evlerinden çıkarıldı. İnsanlar yük vagonlarına bindirilerek Özbekistan, Kazakistan ve Kırgızistan gibi Sovyet cumhuriyetlerine gönderildi.

Sürgünün güvenlik gerekçeleriyle yapıldığı ileri sürülse de topluluk hakkında bireysel suçlama veya yargılama yapılmadı. Yaklaşık 90 bin ile 100 binden fazla kişinin sürgün edildiğine ilişkin farklı tahminler bulunmaktadır.

Zorlu yolculuk, açlık, soğuk ve hastalık nedeniyle binlerce kişi hayatını kaybetti. Ahıska Türklerinin uzun yıllar Gürcistan'daki anayurtlarına dönmelerine izin verilmedi. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra da geri dönüş sorunu bütünüyle çözülemedi. 14 Kasım Ahıska Türkleri için sürgün ve anma günü olarak büyük tarihî önem taşımaktadır.

1958 - Ragıp Sarıca basın özgürlüğü konusunda dikkat çeken açıklama yaptı1958 yılında hukuk profesörü Ragıp Sarıca, Türkiye'de basın özgürlüğü ve gazetecilerin tutuklanması konusundaki tartışmalara dikkat çeken bir sözle katıldı. Demokrat Parti iktidarının son yıllarında gazetecilere açılan davalar, yayın yasakları ve tutuklamalar giderek daha fazla eleştiriliyordu.

Basın ile hükûmet arasındaki ilişkiler özellikle 1957 seçimlerinden sonra daha da gerilmişti. Sarıca'nın “Gazetecilerin tevkif edildiği yerde demokrasi yoktur” şeklindeki sözü bu ortamda kamuoyuna yansıdı. Açıklama hukukun üstünlüğü ile basın özgürlüğü arasındaki ilişkiyi vurguluyordu.

Üniversite çevrelerinde de demokratik haklar ve hükûmetin uygulamaları konusunda eleştiriler artmaya başlamıştı. 1959 ve 1960 yıllarında siyasi gerilim daha da yükseldi. Basına yönelik soruşturmalar ve Mecliste kurulan Tahkikat Komisyonu muhalefetin temel eleştiri konuları arasında yer aldı.

27 Mayıs 1960 askerî müdahalesi Demokrat Parti iktidarını sona erdirdi. Sarıca'nın sözü ise dönemin basın özgürlüğü tartışmalarını özetleyen ifadelerden biri olarak kayıtlara geçti.

1960 - Yassıada'da Fatin Rüştü Zorlu ve Adnan Menderes'le ilgili davalar görüldü1960 yılında 27 Mayıs askerî müdahalesinden sonra eski Demokrat Parti yöneticilerinin yargılandığı Yassıada duruşmaları devam ediyordu. 14 Kasım tarihinde eski Dışişleri Bakanı Fatin Rüştü Zorlu hakkında açılan döviz işlemleriyle ilgili davalardan biri ele alındı.

Zorlu'nun yabancı para tahsisleri ve bazı mali işlemler konusunda usulsüzlük yaptığı iddia edildi. Aynı dönemde eski Başbakan Adnan Menderes hakkında kamuoyunda “Bebek Davası” olarak bilinen dava da yürütülüyordu. Bu davada Menderes'in özel hayatıyla ilgili son derece tartışmalı iddialar mahkemeye taşındı.

Bir bebeğe ait olduğu ileri sürülen kemiklerin Ankara'dan getirildiği ve delil olarak incelendiği dönemin basınına yansıdı. Yassıada yargılamaları toplamda çok sayıda ayrı dava başlığından oluşuyordu. Mahkeme sürecinin siyasi niteliği ve sanıkların savunma hakları sonraki yıllarda yoğun biçimde tartışıldı.

Fatin Rüştü Zorlu ve Adnan Menderes 1961 yılında idama mahkûm edildi ve cezaları infaz edildi. Yassıada davaları Türkiye'nin yakın siyasi tarihinin en tartışmalı yargı süreçlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

1964 - Kirk Douglas Türkiye'yi ziyaret etti1964 yılında Amerikalı sinema oyuncusu Kirk Douglas Türkiye'ye geldi ve resmî temaslarda bulundu. Hollywood'un dönemin en tanınmış oyuncularından biri olan Douglas, uluslararası kültürel ilişkiler çerçevesinde “iyi niyet elçisi” olarak çeşitli ülkelere ziyaretler gerçekleştiriyordu.

Türkiye ziyareti sırasında Ankara'ya giderek dönemin Başbakanı İsmet İnönü ile görüştü. Görüşmede kültürel ilişkiler ve Amerikan sinemasının uluslararası etkisi gibi konuların gündeme geldiği aktarıldı. Douglas'ın ziyareti Türk basınında büyük ilgi gördü.

O yıllarda Hollywood yıldızlarının Türkiye ziyaretleri kamuoyunda geniş yankı uyandırıyordu. Kirk Douglas özellikle Spartacus, Paths of Glory ve Lust for Life gibi filmlerle dünya çapında ün kazanmıştı. Ayrıca Hollywood'daki kara liste uygulamalarına karşı tavrıyla da tanınıyordu.

Türkiye ziyareti Soğuk Savaş dönemindeki kültürel diplomasi faaliyetlerinin örneklerinden biri olarak değerlendirilebilir. Douglas daha sonraki yıllarda da uluslararası insani ve kültürel projelerde yer aldı.

1969 - Libya yabancı bankalar üzerindeki denetimini artırdı1969 yılında Muammer Kaddafi liderliğindeki yeni Libya yönetimi ülke ekonomisindeki yabancı etkisini azaltmaya yönelik radikal adımlar atmaya başladı. Kaddafi ve Hür Subaylar Hareketi 1 Eylül 1969 tarihinde Kral İdris'i devirerek monarşiyi sona erdirmişti.

Yeni yönetim petrol gelirleri, bankacılık sistemi ve yabancı şirketler üzerinde daha güçlü devlet kontrolü kurmayı hedefliyordu. Kasım ayında yabancı bankaların faaliyetlerine yönelik kamulaştırma ve Libyalılaştırma kararları gündeme geldi.

Ancak “14 Kasım 1969'da bütün yabancı bankalar tek seferde kamulaştırıldı” ifadesi süreci fazla basitleştirir. Bankacılık sektörünün kamulaştırılması ve yabancı payların devlet denetimine alınması birkaç aşamada gerçekleştirildi.

Kaddafi yönetimi 1970'lerde petrol şirketleri üzerinde de devlet payını önemli ölçüde artırdı. Ekonomideki bu politikalar Libya'nın petrol gelirlerinin daha büyük bölümünün devlet tarafından kontrol edilmesini sağladı. Aynı zamanda Batılı ülkelerle ekonomik ve siyasi gerilimleri artırdı.

Bu dönem Kaddafi'nin yaklaşık 42 yıl sürecek iktidarının ekonomik modelinin temelini oluşturdu.

1969 - Apollo 12 Ay'a gitmek üzere fırlatıldı1969 yılında NASA, insanları ikinci kez Ay yüzeyine indirmeyi amaçlayan Apollo 12 görevini başlattı. Saturn V roketi 14 Kasım tarihinde Florida'daki Kennedy Uzay Merkezi'nden fırlatıldı.

Mürettebatta Charles “Pete” Conrad, Alan Bean ve Richard Gordon bulunuyordu. Fırlatmadan kısa süre sonra roket iki kez yıldırım çarpmasına maruz kaldı ve uzay aracının bazı elektrik sistemleri geçici olarak devre dışı kaldı.

Mürettebat ve yer kontrolünün hızlı müdahalesi sayesinde görev devam ettirildi. Apollo 12, 19 Kasım'da Ay'ın Oceanus Procellarum bölgesine başarılı biçimde indi. Pete Conrad ve Alan Bean Ay yüzeyine çıkan üçüncü ve dördüncü insanlar oldu.

Astronotlar 1967'de Ay'a gönderilmiş Surveyor 3 uzay aracına kadar yürüyerek bazı parçalarını Dünya'ya getirdi. Richard Gordon ise komuta modülüyle Ay yörüngesinde kaldı. Görev 24 Kasım'da Pasifik Okyanusu'na başarılı inişle sona erdi.

1971 - Mariner 9 Mars yörüngesine giren ilk uzay aracı oldu1971 yılında NASA'nın Mariner 9 uzay aracı Mars'a ulaşarak başka bir gezegenin yörüngesine giren ilk insan yapımı araç oldu. Mariner 9, 30 Mayıs 1971 tarihinde fırlatılmıştı.

Yaklaşık beş buçuk aylık yolculuktan sonra 14 Kasım tarihinde Mars yörüngesine başarıyla girdi. Uzay aracı gezegene ulaştığında Mars'ın büyük bölümünü küresel bir toz fırtınası kaplamıştı. Bu nedenle ilk haftalarda yüzeyin ayrıntılı görüntülenmesi mümkün olmadı.

Fırtına dağıldıkça Mariner 9 Mars'ın yüzeyini sistemli biçimde fotoğraflamaya başladı. Araç dev Olympus Mons yanardağını, Valles Marineris kanyon sistemini ve eski su akışlarına benzeyen yüzey şekillerini ayrıntılı biçimde gözlemledi.

Mars'ın iki küçük uydusu Phobos ve Deimos hakkında da önemli veriler gönderdi. Mariner 9 yaklaşık bir yıl boyunca görev yaptı ve binlerce fotoğraf iletti. Görev Mars'ın yalnızca kraterlerle kaplı, jeolojik olarak basit bir gezegen olmadığını gösterdi.

Daha sonraki Viking, Pathfinder ve Mars gezgin görevlerinin bilimsel hedeflerinin belirlenmesine önemli katkı sağladı.

1972 - İsmet İnönü milletvekilliğinden ayrıldı, tabii senatör olarak siyasette kaldı1972 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin ikinci Cumhurbaşkanı ve uzun yıllar CHP Genel Başkanlığı yapan İsmet İnönü, partisindeki görevlerinden ve milletvekilliğinden ayrıldı. CHP'de Bülent Ecevit'in giderek güçlenmesi üzerine İnönü 8 Mayıs 1972 tarihinde Genel Başkanlıktan istifa etmişti.

Kasım ayında parti yönetimiyle görüş ayrılıkları daha da belirginleşti. İnönü 4-5 Kasım döneminde CHP üyeliğinden ayrıldı. Ardından 14 Kasım 1972 tarihinde milletvekilliğinden de istifa etti. Ancak siyasi yaşamı tamamen sona ermedi.

1961 Anayasası gereğince eski Cumhurbaşkanları Cumhuriyet Senatosunun tabii üyesi sayılıyordu. Bu nedenle İnönü ölümüne kadar Cumhuriyet Senatosunda tabii senatör olarak yer aldı. 25 Aralık 1973 tarihinde Ankara'da hayatını kaybetti.

Dolayısıyla 14 Kasım'daki gelişmeyi “siyasetten tamamen çekildi” şeklinde değil, milletvekilliği görevinden ayrılarak tabii senatörlük statüsünde devam etti şeklinde anlatmak daha doğrudur.

1975 - İspanya Batı Sahra'dan çekilmeyi kabul etti1975 yılında İspanya, uzun yıllardır sömürgesi olan Batı Sahra üzerindeki yönetiminden çekilme sürecini başlattı. Bölge o dönemde “İspanyol Sahrası” adıyla yönetiliyordu.

Fas ve Moritanya Batı Sahra üzerinde hak iddia ederken Polisario Cephesi bölgenin bağımsızlığını savunuyordu. Fas Kralı II. Hasan'ın düzenlediği Yeşil Yürüyüş sonrasında İspanya üzerindeki siyasi baskı arttı. 14 Kasım 1975 tarihinde İspanya, Fas ve Moritanya arasında Madrid Anlaşmaları imzalandı.

İspanya bölgedeki yönetim görevlerini sona erdirmeyi kabul etti. Ancak anlaşma Batı Sahra'nın egemenliğini hukuken Fas ve Moritanya'ya devreden uluslararası bir egemenlik belgesi niteliğinde kabul edilmedi. İspanya 1976 yılı başlarında bölgeden tamamen çekildi.

Ardından Fas, Moritanya ve Polisario Cephesi arasında savaş başladı. Moritanya daha sonra hak iddiasından vazgeçerken Fas bölgenin büyük bölümünü kontrol etmeye devam etti. Batı Sahra'nın nihai statüsü günümüzde de çözülememiş uluslararası sorunlardan biridir.

1976 - Çayırhan Termik Santrali ve kömür tesislerinin temeli atıldı1976 yılında Ankara'nın Nallıhan ilçesine bağlı Çayırhan'da büyük bir enerji ve kömür üretim projesinin temeli atıldı. Projenin amacı bölgedeki linyit rezervlerini elektrik üretiminde değerlendirmekti.

Çayırhan Termik Santrali ile birlikte kömür çıkarma ve taşıma tesislerinin de kurulması planlandı. Temel atma töreni 14 Kasım 1976 tarihinde gerçekleştirildi. Türkiye'nin hızla artan elektrik ihtiyacı 1970'lerde yeni termik ve hidroelektrik santral yatırımlarını zorunlu hâle getiriyordu.

Çayırhan havzasındaki linyit yataklarının santrale yakın olması üretim maliyetlerinin azaltılması açısından avantaj sağladı. Santralin ilk üniteleri daha sonraki yıllarda devreye girdi. Tesis zaman içinde genişletildi ve Türkiye'nin önemli termik elektrik üretim merkezlerinden biri hâline geldi.

Bölgede madencilik faaliyetleri binlerce kişinin istihdam edilmesini sağladı. Bununla birlikte kömürlü termik santrallerin çevre ve hava kalitesi üzerindeki etkileri ilerleyen yıllarda yoğun biçimde tartışıldı.

1983 - Barış Derneği davasında ağır hapis cezaları verildi1983 yılında 12 Eylül döneminin en çok tartışılan siyasi davalarından biri olan Barış Derneği davasında karar açıklandı. Türkiye Barış Derneği 1970'lerin sonunda nükleer silahlanmaya, savaşa ve uluslararası gerilimlere karşı faaliyet gösteren bir sivil toplum örgütüydü.

12 Eylül 1980 askerî müdahalesinden sonra derneğin yöneticileri ve üyeleri hakkında soruşturma başlatıldı. Aralarında akademisyenler, sanatçılar, siyasetçiler ve çeşitli meslek gruplarından kişilerin bulunduğu çok sayıda sanık yargılandı.

Savcılık derneğin faaliyetlerini yasa dışı siyasi örgütlenmeyle ilişkilendirmeye çalıştı. 14 Kasım 1983 tarihinde açıklanan kararda sanıklardan bir bölümüne uzun süreli hapis cezaları verildi. Dönemin kronolojilerinde 18 kişinin sekizer yıl, beş kişinin ise beşer yıl hapse mahkûm edildiği bilgisi yer aldı.

Yargılama hem Türkiye'de hem de uluslararası kamuoyunda düşünce ve örgütlenme özgürlüğü açısından eleştirildi. Daha sonraki hukuki süreçlerde bazı hükümler değişti veya bozuldu. Barış Derneği davası 12 Eylül döneminin sivil toplum ve düşünce özgürlüğü üzerindeki baskılarının simgesel davalarından biri olarak anılmaktadır.

1984 - Türkiye, İngiltere'ye İstanbul'da 8-0 yenildi1984 yılında Türkiye Millî Futbol Takımı, İngiltere karşısında tarihinin en ağır yenilgilerinden birini aldı. Karşılaşma 14 Kasım tarihinde İstanbul'daki İnönü Stadı'nda oynandı.

Maç 1986 FIFA Dünya Kupası Avrupa elemeleri kapsamında gerçekleştirildi. İngiltere karşılaşmanın başından itibaren büyük üstünlük kurdu ve Türkiye'yi 8-0 mağlup etti. İngiliz futbolcu Bryan Robson üç gol atarak hat-trick yaptı.

Tony Woodcock da üç golle karşılaşmanın öne çıkan isimlerinden biri oldu. Türkiye savunması İngiltere'nin hızlı hücumları karşısında büyük zorluk yaşadı. Sonuç Türk futbol kamuoyunda ağır eleştirilere yol açtı ve millî takımın yapılanması yeniden tartışıldı.

Türkiye daha sonra 1987 yılında Wembley Stadı'nda İngiltere'ye yine 8-0 yenildi. Buna rağmen Türk millî takımı ilerleyen yıllarda önemli gelişme göstererek 2002 Dünya Kupası'nı üçüncü, 2008 Avrupa Şampiyonası'nı ise yarı finalist olarak tamamladı.

1985 - Demokratik Sol Parti Rahşan Ecevit öncülüğünde kuruldu1985 yılında Demokratik Sol Parti, 12 Eylül askerî müdahalesi sonrasındaki yeni siyasi ortamda kuruldu. Parti 14 Kasım tarihinde resmen tüzel kişilik kazandı. Bülent Ecevit demokratik sol düşüncenin en önemli siyasi lideri olmasına rağmen o sırada 1982 Anayasası'nın getirdiği siyasi yasak nedeniyle doğrudan parti kurucusu veya Genel Başkanı olamıyordu.

Bu nedenle DSP'nin kuruluşuna eşi Rahşan Ecevit öncülük etti. Rahşan Ecevit daha sonra partinin ilk Genel Başkanı oldu. Parti, eski CHP çizgisinden gelen sosyal demokrat seçmenleri ve Ecevit'in “demokratik sol” anlayışını bir araya getirmeyi amaçladı.

Bülent Ecevit'in siyasi yasağı 1987 referandumuyla kaldırıldı. Bunun ardından 13 Eylül 1987 tarihinde DSP Genel Başkanlığına geçti. Parti 1995 seçimlerinde yükselişe geçti ve 1999 genel seçimlerinde Türkiye'nin en çok oy alan partisi oldu.

Bülent Ecevit de 1999-2002 döneminde Başbakanlık yaptı. Bu nedenle DSP'nin “Bülent Ecevit tarafından kurulduğu” sözü siyasi önderlik bakımından anlaşılır olsa da hukuken kuruluşta doğrudan görev alamadığı ve Rahşan Ecevit'in öncülük ettiği belirtilmelidir.

1991 - İstanbul Boğazı'ndaki gemi kazasında binlerce koyun denize döküldü1991 yılında İstanbul Boğazı'nda Anadoluhisarı açıklarında iki yabancı bandıralı gemi çarpıştı. Gemilerden biri canlı hayvan taşıyor ve yaklaşık 20 bini aşkın koyun bulunuyordu.

Çarpışmanın ardından gemide ağır hasar meydana geldi. Kazada iki denizcinin kaybolduğu bildirildi. Binlerce koyun ise denize düştü ve büyük bölümü boğuldu. Dönemin haberlerinde yaklaşık 22 bin hayvanın öldüğü yönünde rakamlar yer aldı.

Olay Boğaz'daki yoğun gemi trafiğinin oluşturduğu riskleri yeniden gündeme getirdi. İstanbul Boğazı dar geçiş noktaları, güçlü akıntıları ve keskin dönüşleri nedeniyle büyük gemiler açısından dünyanın en zorlu su yollarından biridir.

Canlı hayvan taşıyan geminin kazaya karışması çevresel ve sağlık sorunlarına da neden oldu. Denizden çıkarılan hayvanların temizlenmesi için geniş çaplı çalışma yürütüldü. Kaza, Boğaz'da trafik güvenliği ve gemilere yönelik kılavuzluk uygulamalarının tartışıldığı olaylardan biri olarak kayıtlara geçti.

1993 - Naim Süleymanoğlu Dünya Şampiyonası'nda üç altın madalya kazandı1993 yılında Türk halterinin efsane ismi Naim Süleymanoğlu Dünya Halter Şampiyonası'nda büyük başarı elde etti. Avustralya'nın Melbourne kentinde düzenlenen şampiyonada kendi sıkletinde mücadele eden Süleymanoğlu, koparma ve silkme kategorilerinde üstün performans gösterdi.

İki dalın yanı sıra toplam derecede de birinci olarak üç altın madalya kazandı. Naim Süleymanoğlu kısa boyuna rağmen olağanüstü kuvveti nedeniyle uluslararası spor kamuoyunda “Cep Herkülü” lakabıyla tanınıyordu. Bulgaristan'da doğan sporcu 1986 yılında Türkiye'ye iltica etmişti.

Türkiye adına ilk büyük olimpiyat başarısını 1988 Seul Olimpiyatları'nda elde etti. 1992 Barcelona ve 1996 Atlanta Olimpiyatları'nda da altın madalya kazanarak üst üste üç olimpiyat şampiyonluğu elde etti. Kariyeri boyunca çok sayıda dünya rekoru kırdı.

1993 Dünya Şampiyonası'ndaki üç altın madalya da onun uluslararası hâkimiyetinin önemli örneklerinden biri oldu. Naim Süleymanoğlu Türk spor tarihinin en başarılı sporcuları arasında kabul edilmektedir.

2002 - Aimal Kasi Virginia'da idam edildi2002 yılında Pakistan vatandaşı Aimal Kasi, ABD'nin Virginia eyaletinde zehirli iğneyle idam edildi. Kasi 25 Ocak 1993 tarihinde Virginia'nın Langley bölgesindeki CIA merkezinin girişinde bekleyen araçlara ateş açmıştı.

Saldırıda iki CIA çalışanı hayatını kaybetti, üç kişi yaralandı. Kasi saldırının ardından Pakistan'a kaçtı ve yaklaşık dört yıl boyunca yakalanamadı. ABD ve Pakistan makamlarının yürüttüğü operasyon sonucunda 1997 yılında Pakistan'da yakalanarak Amerika Birleşik Devletleri'ne getirildi.

Virginia'daki mahkemede cinayet suçundan yargılandı ve ölüm cezasına çarptırıldı. Cezası 14 Kasım 2002 tarihinde infaz edildi. İdam Pakistan'da protestolara yol açtı ve güvenlik önlemleri artırıldı. Kasi saldırının ABD'nin Müslüman ülkelere yönelik politikalarına tepki olduğunu söylemişti.

Olay 1990'ların başındaki ABD kurumlarına yönelik uluslararası bağlantılı saldırıların dikkat çekici örneklerinden biri olarak kayıtlara geçti.

2016 - Kaikōura depremi Yeni Zelanda'yı vurdu2016 yılında Yeni Zelanda'nın Güney Adası'nda meydana gelen Kaikōura depremi büyük çaplı yer hareketlerine ve altyapı hasarına yol açtı. Depremin moment büyüklüğü 7,8 olarak ölçüldü.

Sarsıntı Yeni Zelanda yerel saatine göre 14 Kasım 2016'nın hemen ardından meydana geldi. Ancak uluslararası saat sisteminde olay 13 Kasım UTC tarihine karşılık geldiği için farklı kaynaklarda iki tarih de görülebilir. Deprem Christchurch'ün kuzeyinde başlayarak çok sayıda fay hattının aynı olay içerisinde kırılmasına neden oldu.

Kaikōura çevresinde yollar ve demiryolları büyük ölçüde kapandı. Kıyının bazı bölümleri birkaç metre yükseldi. Deprem sonucu iki kişi hayatını kaybetti ve çok sayıda kişi yaralandı. Küçük tsunami dalgaları da oluştu. Bölgedeki binlerce turist ve yerel halk ulaşım yollarının kapanması nedeniyle bir süre mahsur kaldı.

Kaikōura depremi, tek bir büyük deprem sırasında çok sayıda fay segmentinin ardışık biçimde kırılabileceğini göstermesi bakımından deprem bilimi açısından da önemli bir olay oldu.

Tarihin izinde bir gün: 14 KasımHer yılın her günü, tarih sayfalarında yeni bir hikâye anlatır. Bugün, 14 Kasım'ın geçmişten günümüze uzanan izlerine birlikte göz attık. Yarın, tarihin başka bir sayfasında yeniden buluşmak üzere.