Bir şehri kokusuyla hatırlamak

Bazı şehirleri fotoğraflarından tanırız, bazılarını ise gözlerimizi kapattığımızda bile hatırlarız. Paris'te bir fırının önünden geçerken duyduğumuz tereyağı kokusu, Roma'da sabah kahvesine karışan taze hamur işi, İstanbul'da yağmur sonrası ıslanan kaldırımlar… Yıllar geçse de bazen hiç beklemediğimiz bir anda burnumuza gelen tanıdık bir koku, bizi binlerce kilometre ötedeki bir sokağa götürebilir.

Üstelik bunun bilimsel bir açıklaması da var. Kokuların anılarla kurduğu güçlü ilişki, literatürde Proust fenomeni olarak biliniyor. Adını Fransız yazar Marcel Proust'un, çaya batırılmış bir madlen kekinin tadıyla çocukluk anılarına döndüğü ünlü sahnesinden alıyor.

Araştırmalar da kokuların, diğer duyularla tetiklenen anılara kıyasla daha duygusal ve geçmişe ait hissettiren hatıralar uyandırabildiğini gösteriyor. Belki de bu yüzden seyahatlerden dönerken yanımızda yalnızca fotoğraflar getirmiyoruz.

Lizbon'da fırından yeni çıkmış pastel de nata'nın kokusunu, Provence'ta lavanta tarlalarını, Marakeş'te baharat tezgâhlarının arasından yükselen tarçın ve kimyonu da hafızamıza yerleştiriyoruz. Üstelik çoğu zaman bunun farkında bile olmuyoruz.

İşin ilginç tarafı, bir şehri bize hatırlatan kokunun her zaman güzel olması gerekmiyor. Eski bir metro istasyonunun kendine özgü havası, limandaki yosun kokusu ya da kalabalık bir pazarın birbirine karışan kokuları da hafızamızda yer edinebiliyor.

Çünkü koku hafızası, gördüklerimizin ne kadar güzel olduğuyla değil, o anı nasıl yaşadığımızla ilgileniyor. Bugün seyahatlerimizi büyük ölçüde görsel hatıralarla biriktiriyoruz. Telefonlarımızda yüzlerce fotoğraf, sosyal medya hesaplarımızda onlarca video var.

Ama bütün bu görüntülerin arasında, kaydetmeyi hiç düşünmediğimiz küçük ayrıntılar bazen çok daha kalıcı olabiliyor. Örneğin yıllar sonra bir sokakta yürürken duyduğumuz taze ekmek kokusu, bizi çocukluğumuzda ailemizle çıktığımız bir tatile götürebiliyor.

O yolculukta hangi otelde kaldığımızı, hangi müzeleri gezdiğimizi unutmuş olabiliriz. Ama sabah erkenden gittiğimiz fırının kokusu hâlâ oradadır. Belki de bir sonraki seyahatimizde yalnızca gördüklerimize değil, duyduklarımıza ve kokladıklarımıza da biraz daha dikkat etmeliyiz.

Çünkü bir şehri hatırlamak için her zaman fotoğraflara bakmamız gerekmiyor. Bazen bir sokak, hiç beklemediğimiz bir yerde yeniden burnumuza geliyor.