1899’dan Gülhane’ye Tarihî Tanıklık: 150 Yataklı “Model Hastane” Böyle Kuruldu

Araştırma ve Derleme: Ahmet Balcı

Türk tıp tarihinin en köklü kurumlarından Gülhane’nin kuruluşuna ilişkin 127 yıllık bir gazete kaydı, hastanenin ilk günlerine dair dikkat çekici ayrıntıları günümüze taşıyor.

13 Ocak 1899 Cuma günü Almanya’da yayımlanan Hallesche Zeitung’un basılı 44. sayfasındaki “Deutschtum im Auslande” başlıklı kısa haber, Gülhane’nin açılışından yalnızca iki hafta sonra kaleme alınmış çağdaş bir basın kaydı niteliğinde.

Belge, Gülhane’nin yalnızca yeni bir hastane olarak değil, Osmanlı tıp eğitiminin yenilenmesinde kullanılacak bir “model hastane” olarak tasarlandığını ortaya koyuyor.

30 ARALIK 1898’DE AÇILDI

Hallesche Zeitung, haberinde açılışın “geçen cuma” öğleden sonra saat 2’de İstanbul’da gerçekleştirildiğini bildiriyor.

Gazetenin 13 Ocak 1899 tarihinden geriye gidildiğinde söz konusu cuma 6 Ocak’a denk gelse de, Gülhane’nin resmî kurumsal tarihçesi ve diğer tarih kaynakları hastanenin açılış tarihini 30 Aralık 1898 olarak veriyor. Dolayısıyla gazetedeki zaman ifadesinin yayın veya haberin aktarım süreciyle ilişkili olması mümkün görünüyor.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi’nin tarihçesine göre Gülhane Seririyat Hastanesi, II. Abdülhamid’in doğum günü olan 30 Aralık 1898’de törenle hizmete açıldı.

Bu tarih aynı zamanda Gülhane’nin kurumsal başlangıcı olarak kabul ediliyor.

HER ŞEY TIP EĞİTİMİNİ YENİLEME ARAYIŞIYLA BAŞLADI

Gülhane’nin kuruluşunu anlamak için 1897’ye dönmek gerekiyor.

1897’de alınan kararın ardından Berlin’deki Osmanlı Büyükelçiliğine, tıp eğitiminde reform yapabilecek ve modern hastane yönetimi konusunda örnek oluşturabilecek hekimlerin belirlenmesi görevi verildi.

Prusya Eğitim Bakanlığı, Bonn Üniversitesi’nden cerrah Prof. Dr. Robert Rieder ile Hamburg Eppendorf Hastanesi’nden Dr. Georg Deycke’yi önerdi.

18 Mayıs 1898’de Berlin’deki Osmanlı Büyükelçiliğinde yapılan anlaşmanın ardından Rieder, Mekâtib-i Tıbbiye-i Şahane Müfettişi ve klinik eğitimden sorumlu öğretim üyesi olarak; Deycke ise yardımcısı olarak görevlendirildi.

İki hekim 5 Haziran 1898’de İstanbul’daki görevlerine başladı.

RIEDER ÖNCE “MODEL HASTANE” KURMAK İSTEDİ

İşte 1899 tarihli gazete kaydını önemli hale getiren noktalardan biri burada ortaya çıkıyor.

Hallesche Zeitung, Rieder’in ilk olarak bir “Modell-Krankenhaus”, yani “model hastane” oluşturmayı uygun gördüğünü açık biçimde yazıyor.

Bunun için Topkapı Sarayı çevresindeki eski Gülhane Askerî Rüştiyesi binası seçildi.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi’nin kurumsal tarihçesi de bu bilgiyi doğruluyor. Eski okul binası modern bir hastaneye dönüştürülerek bugünkü Gülhane geleneğinin temelleri burada atıldı.

DÖRT AYDA 150 YATAKLI HASTANEYE DÖNÜŞTÜRÜLDÜ

Çalışmalar oldukça hızlı ilerledi.

Rieder ve ekibinin İstanbul’da göreve başlamasının ardından eski yapı yaklaşık dört aylık yoğun bir çalışmayla yeniden düzenlendi.

13 Ocak 1899 tarihli gazete, hastanenin kapasitesini açık biçimde veriyor:

150 yatak.

Dönemin muhabiri, bütün odaların aydınlık ve havadar olduğunu özellikle vurguluyor.

Hastanenin bahçe içerisinde bulunduğu; Boğaz, Prens Adaları ve Marmara Denizi manzarasına sahip olduğu da 1899 tarihli haberde anlatılan ayrıntılar arasında.

Gazeteye göre hastanenin tesisatı ve düzeni dönemin “en yeni esaslarına” göre hazırlanmıştı.

TIBBİ ARAÇLAR BONN’DAN GETİRİLDİ

Gülhane’nin modernleşme iddiası yalnızca binanın düzenlenmesiyle sınırlı değildi.

1899 tarihli gazete çok dikkat çekici bir başka bilgi daha veriyor:

Hastanenin bütün tıbbi araçlarının Bonn’dan getirildiği belirtiliyor.

Gazete bu donanım sayesinde hastanenin dönemin modern hastanecilik beklentilerini karşılayabilecek seviyeye ulaştığını yazıyor.

Daha sonraki tarih araştırmaları Gülhane’deki altyapının kapsamını daha ayrıntılı biçimde ortaya koyuyor.

İstanbul Üniversitesi’nin yayımladığı tarih çalışmasına göre 150 yataklı hastanede aseptik ve septik ameliyathaneler, bakteriyoloji laboratuvarları, röntgen odası, ortopedi odası, derslik, izolasyon bölümü ve asistan odaları oluşturuldu.

Bunlara mutfak, çamaşırhane ve dezenfeksiyon alanları da.

Bu ayrıntılar, “model hastane” kavramının yalnızca bir tanımlama olmadığını; klinik hizmet, laboratuvar, görüntüleme, ameliyathane ve eğitimin aynı yapı içerisinde örgütlenmeye çalışıldığını gösteriyor.

GÜLHANE AYNI ZAMANDA BİR EĞİTİM MERKEZİYDİ

Gülhane’yi farklılaştıran asıl unsurlardan biri, hastanenin eğitim işleviydi.

Kuruluş amacı yalnızca hastaları tedavi etmek değildi. Hekimlerin teorik bilgilerini klinik ortamda uygulayabilecekleri bir eğitim düzeninin kurulması hedeflenmişti.

İstanbul Üniversitesi tarihçesine göre Gülhane’de staja ilk olarak 1897 mezunları katıldı.

Böylece hastane, Osmanlı askerî hekimlerinin mezuniyet sonrası klinik deneyim kazanabilecekleri önemli merkezlerden biri haline geldi.

HAMBURG’DAN ÜÇ ALMAN KADIN GETİRİLDİ

1899 tarihli Hallesche Zeitung haberinin belki de en dikkat çekici bölümü hasta bakımı eğitimiyle ilgili.

Gazete, Robert Rieder’in Hamburg’dan üç Alman “Pflegerinnen” getirmeyi başardığını yazıyor.

Dönemin Almancasında kadın bakım personelini ifade eden bu kişilerin yalnızca hastalara bakmak üzere İstanbul’a gelmediği anlaşılıyor.

Belgede onların “Krankenpfleger”lerin eğitimini üstlendikleri açıkça belirtiliyor.

Başka bir ifadeyle Gülhane’de modern hastane kurulurken hasta bakım hizmetlerinin nasıl yürütüleceğine ilişkin bir eğitim düzeni de oluşturulmaya çalışılıyordu.

Burada tarihsel terminoloji konusunda dikkatli olmak gerekiyor. 1899 tarihli belgenin kullandığı “Pflegerinnen” ve “Krankenpfleger” ifadelerini günümüzdeki profesyonel hemşirelik unvanlarıyla birebir eşitlemek yerine “kadın bakım personeli” ve “hasta bakım personeli” şeklinde değerlendirmek daha güvenli.

Bununla birlikte kayıt, Gülhane’nin kuruluşunda hasta bakımının eğitilecek bir mesleki faaliyet olarak ele alındığını göstermesi bakımından önemli.

ZEKİ PAŞA’NIN DESTEĞİ 1899 TARİHLİ BELGEDE

Gazete, hastanenin kuruluşunun idari boyutuna ilişkin de ilginç bilgiler veriyor.

Haberde Rieder’in en önemli başarılarından birinin, Türk tıp okulları ve hastanelerinin başındaki Mareşal Zeki Paşa’nın desteğini sağlamak olduğu belirtiliyor.

Harbiye Nazırı’nın da projeye olumlu yaklaştığı aktarılıyor.

Gazete, Rieder’in yavaş ilerleyen bürokratik süreçlere ve çeşitli dirençlere rağmen projeyi tamamlayabildiğini özellikle vurguluyor.

Bu ifadeler, dönemin Alman basınının bakış açısını yansıttığı için tarihsel bağlamı içinde değerlendirilmelidir.

GÜLHANE’NİN ETKİSİ HASTANEYLE SINIRLI KALMADI

Gülhane kısa süre içerisinde yalnızca tedavi verilen bir hastane olmaktan çıktı.

Burada oluşturulan klinik eğitim modeli, sonraki yıllarda Türk tıp eğitiminin gelişiminde rol oynadı.

Sağlık Bilimleri Üniversitesi’nin tarihçesine göre Gülhane, 1909’da İstanbul Tıp Fakültesinin kuruluşunda öğretim kadrosuna önemli ölçüde katkı sağladı.

Rieder’den sonra Gülhane’nin yönetimini Georg Deycke, ardından Julius Wieting üstlendi. Kurumun askerî hekim yetiştirme fonksiyonu ilerleyen yıllarda daha da genişledi.

127 YILLIK SAYFA NEDEN ÖNEMLİ?

Gülhane’nin kuruluşu tarih kitaplarından ve kurumsal kayıtlardan biliniyor.

Ancak 13 Ocak 1899 tarihli Hallesche Zeitung kaydını özel kılan, olayların üzerinden henüz günler geçmişken yayımlanmış olması.

Bugün elimizde bulunan gazete sayfası, Gülhane’nin ilk dönemini çağdaş bir gözlemle kayda geçiriyor.

150 yatak.

Aydınlık ve havadar odalar.

Bonn’dan getirilen tıbbi araçlar.

“Model hastane” yaklaşımı.

Rieder, Deycke ve Blas.

Ve Hamburg’dan getirilen üç kadın bakım personelinin hasta bakım personelini yetiştirmesi.

Bütün bu ayrıntılar aynı kısa gazete haberinde yan yana bulunuyor.

Bu nedenle 1899 tarihli belge, yalnızca Gülhane’nin açılışını haber veren eski bir gazete kupürü değil; Osmanlı’nın son döneminde hastane, klinik eğitim ve hasta bakımının nasıl birlikte modernleştirilmeye çalışıldığını gösteren önemli bir birincil kaynak niteliği taşıyor.

Yayın: Hallesche Zeitung
Alt başlık: Landeszeitung für die Provinz Sachsen und die angrenzenden Staaten
Tarih: 13 Ocak 1899, Cuma
Yayın yeri: Halle an der Saale, Almanya
İlgili bölüm: “Deutschtum im Auslande”
Basılı sayfa: 44
Dijital nüsha: PDF 12/16
Dil: Almanca
Yayıncı ve matbaa: Otto Thiele, Halle (Saale), Leipzigerstraße 87

KAYNAKLAR

Hallesche Zeitung, 13 Ocak 1899, s. 44, “Deutschtum im Auslande”.
Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Eğitim ve Araştırma Hastanesi, Hastane Tarihçesi.
Sağlık Bilimleri Üniversitesi Gülhane Tıp Fakültesi, Gülhane’nin Kurumsal Tarihçesi.
İstanbul Üniversitesi İstanbul Tıp Fakültesi, İstanbul Tıp Fakültesi Tarihi.
Türk Maarif Ansiklopedisi, Nuran Yıldırım, “Gülhane Askerî Tıp Akademisi (GATA)”.
İstanbul Üniversitesi, Türk-Alman tıp ilişkileri ve Gülhane tarihine ilişkin tarih çalışmaları.