Türkiye'nin Elektrikleşme Serüveni: Tarsus'tan Ulusal Şebekeye

Türkiye'nin elektrikle tanışması, 15 Eylül 1902 tarihinde Tarsus'taki Berdan Nehri üzerinde kurulan küçük bir düzenekle başladı. Bir su değirmenine kayışla bağlanan bu sistem, kentin sokaklarını ve sınırlı sayıdaki konutu aydınlatmayı başaran ilk yerel üretim girişimi olarak tarihe geçti.

İstanbul'un modern enerjiyle buluşması ise 1910 yılında atılan adımlarla hız kazandı. Bankaların desteğiyle 1911'de kurulan Osmanlı Anonim Elektrik Şirketi, 50 yıllık üretim imtiyazını alarak kömürle çalışan Silahtarağa Elektrik Santrali'ni inşa etti.

11 Şubat 1914'te faaliyete geçen yaklaşık 15 megavat gücündeki bu tesis, önce tramvay hatlarına ardından şehre enerji vererek 2 bin 55 aboneye ulaştı. Cumhuriyet'in ilan edildiği 1923 yılında Türkiye genelinde toplam 38 elektrik santrali bulunuyordu.

32,8 megavatlık kurulu güce sahip bu tesisler, yıllık 44,5 milyon kilovatsaat üretim yaparken, kişi başına düşen elektrik tüketimi sadece 3 kilovatsaat düzeyindeydi. Bu dönemde elektrik, ulusal kalkınmanın temel taşlarından biri olarak kabul edildi.

1925 yılından itibaren enerji ağının genişletilmesi için yoğun bir çalışma başlatıldı. Adana, Artvin, Mersin ve Trabzon gibi birçok şehir elektrikle tanışırken, 1926'da Bursa, Konya, Sivas ve Malatya gibi merkezler de sisteme dahil oldu.

Başkent Ankara'da ise 1925'te Bentderesi'nde kurulan 35 kilovatlık doğru akım dinamosu, şehrin ilk elektrik ihtiyacını karşılamaya başladı. İstanbul Bilgi Üniversitesi santralistanbul Enerji Müzesi Müdürü Amed Gökçen, Silahtarağa'nın sadece bir enerji tesisi değil, şehrin mimarisini ve sosyal yaşamını değiştiren bir merkez olduğunu belirtti.

Gökçen, bu tesisin uluslararası sermayeyi ülkeye çektiğini ve Osmanlı'nın Avrupa'daki teknolojik gelişmelere erişimini kolaylaştırarak vatandaşın modern cihazlarla tanışmasını sağladığını vurguladı. Ankara'daki elektrikleşme süreci, 1929 ile 1931 yılları arasında üretim ve abone sayısında ciddi artışlar yaşanmasına neden oldu.

Ankara Elektrik Türk Anonim Şirketi'nin verilerine göre, yıllık üretim 4,34 milyon kilovatsaatten 6,07 milyon kilovatsaate çıkarken, kullanıcı sayısı 4 bin 766'ya yükseldi. Bu veriler, Cumhuriyet'in ilk yıllarında atılan adımların elektrik enerjisinin ulusal şebekeye yayılmasında ne denli kritik bir rol oynadığını kanıtlıyor.