Proaktif-Reaktif

Bu kelimeler birbirine zıt iki davranış biçimini anlatıyor.

Proaktif davranış olabilecek sorunları önceden kestirerek önlem almak, harekete geçmek, reaktif davranış ise her şey olup bittikten, sorunlar ortaya çıktıktan sonra çare aramak, düzeltmek için çırpınmak anlamına geliyor. Her iki davranış biçimini ülkemizdeki hayvancılık işletmeleri açısından ele alırsak, genel olarak reaktif davranışın önde olduğunu görürüz.

Hastalık, kriz, sorun ortaya çıkana kadar bir önlem alınmıyor, sorun ortaya çıkınca çare bulmak için uğraşılıyor. Halbuki reaktif yaklaşımda her zaman sonucun iyi olması mümkün değildir. Masraflı, çiftlikteki maliyetleri arttıran, kayıplara sebep olan bir yaklaşımdır.

Sonunda süt, döl, buzağı kayıpları, bazen de damızlıkların kayıpları söz konusu olur. Yani reaktif davranış zarara giden yoldur. O yüzden proaktif olmayı öğrenmeliyiz.

Biz kâhin ya da müneccim olmadığımıza göre; önceden olabilecekleri nasıl tahmin edeceğiz?

Hayvancılıkta proaktif davranışlar temel olarak sürü yönetimi, koruyucu hekimlik ve biyogüvenlik kurallarını kapsar. Çeşitli yazılarımda defalarca ele aldığım bu konuları bir kez de toplu halde ele alalım.

Hayvanları kuru, temiz, stresten uzak, konforlu bir ortamda tutmak olabilecek birçok sorunu önleyecektir. İyi kayıt ve iyi gözlem zaten sürü yönetiminin iki temel kuralıdır.

Proaktif davranış örneklerini listeleyelim; 1-Nakliye ve her türlü değişikliğin strese sebep olabileceğini bilerek stres giderici önlemler almak bir proaktif davranıştır. Böylece birçok hastalığın önü alınmış olur. 2- Sıcak stresinin önlenmesi için yapılacak olan serinletme uygulamaları, stresi takip eden günlerde, başa gelecek dertlerin önlenmesini sağlayacaktır.

3- Kuru dönem ve geçiş dönemindeki doğru bakım-besleme 20’ye yakın hastalığın önlenmesini sağlar. 4- Düvelere mıknatıs yutturmak tam anlamıyla bir öngörülü davranıştır. 5- Barınaklar yapılırken yeterli yemlik mesafesinin ayarlanması, barınakların kalabalık ve sıkışık olmayacak şekilde dizayn edilmesi, yeterli havalandırmanın sağlanması gerekir.

6- Çalışanların eğitimi bir proaktif davranıştır. Çalışanların yapacakları hatalar maliyet artışına ve kayıplara yol açar. 7- Yemlerin, ani yem değişikliği yapmaya ihtiyaç duyulmayacak şekilde hesaplanarak, depolanması büyük önem taşır.

Ani yem değişiklikleri çiftliğin başına dert açar. Eğer yem değişikliği yapma zorunluluğu ortaya çıkarsa bunun yavaş yavaş, alıştırarak yapılması gerekir. 8- Aşılamalar ve parazit mücadelelerinin sistemli olarak yapılması, dikkatle takibi proaktif davranıştır.

9- Hayvanlara paniğe ve yaralanmalara sevk etmeyecek şekilde sakin, nazik davranışlar ortaya çıkabilecek kazaları önler. 10- Hasta hayvanları sağlıklılardan ayırmak tıbbın temelidir. Birçok işletmede hastaları ayıracak bir bölüm, baştan, düşünülmemiştir.

Doğumun kalabalığın içinde, pis ve ıslak yerlerde olmaması gerekir. Daha barınak yapılırken, planlanırken bunları öngörerek plana bir karantina padoğu, doğum bölümü ve revir ilave etmek proaktif bir davranıştır. Bunlar kesin kesinlikle baştan düşünülmeli, sonradan ortaya çıkacak olan krizler önlenmelidir.

11- İşletmenin kuruluşunda çok iyi bir fizibilite yapılması şarttır. Örneğin: sütü kime satarız? Alıcısı kimlerdir? Bir sorun olduğunda veteriner hekime, ilaca ulaşım kolay olur mu? Hammadde temini nasıl olacak? Bunları baştan öngörmek ve işe öyle başlamak lazımdır.

12-Lohusa takip programı uygulaması, ortaya çıkabilecek olan, birçok hastalığın önlemidir. İyi gözlem, ateş almak, lohusalarının davranışlarını incelemek erken müdahale edebilmeyi sağlar. 13- Bazı konularda, mümkünse alet, malzeme kullanmak proaktif davranış için büyük yarar sağlar.

Örneğin; geviş getirme ve kızgınlık takibi için aletlerden yararlanılabilir. 14- Mineral, iz mineral, aminoasit ve vitamin katkıları, özellikle bunların doğum öncesi, sonrası ve stres koşullarında mutlaka verilmesi proaktif davranıştır.

İz minerallerin, bakır, çinko, selenyum ve diğerlerinin yemlere katılması çok sayıda derdin ortaya çıkmasını baştan önleyecektir. 15- Doğru kolostrum (ağız sütü) yönetimi, ağız sütünün, annelere doğumdan önce yapılacak olan aşılarla, zenginleştirilmesi şarttır.

16- Doğum olur olmaz buzağıya antiserum yapmak, göbek kordonunu tentürdiyot ile dezenfekte etmek, bu işlemi 2 saat sonra tekrarlamak büyük önem taşır. 17- Yılda iki kez tüm sürüye tırnak bakımı yapmak sürdürülebilirlik için çok önemlidir.

18- Vücut skoru mutlaka yakından izlenmelidir. İnekler şişmanlatılmamalıdır. Doğumdan önce şişman ve doğumdan bir süre sonra zayıflamış inekler önemli sorunlar çıkarırlar. Dikkatle izlenmeli ve bunlara meydan verilmemelidir.

19- Gün içerisinde yemlik kontrolü, dolu yemlik, yemin günde birkaç kez itilmesi, yem seçmenin önlenmesi yapılması gereken önemli işlerdir. 20- Gün içerisinde birkaç kez ineklerin geviş getirmelerini gözlemek şarttır. Bir aradaki inek gruplarında ineklerin en az yarısının o anda geviş getirmekte olması işlerin yolunda gittiğini gösterir.

Aksi halde derhal durum incelenmelidir. Bu gözlem erken alarm sistemidir. 21- Çiftliğe girişlerin kontrol altında olması, çevre çiti ve dezenfeksiyon işlemleri proaktif davranışların başında gelir. 22- Rutin CMT (Kaliforniya Mastitis Testi) ya da somatik hücre sayımı yapılması da erken alarm sistemi olarak çok yararlıdır.

23- Sağım makinasının bakımı, kontrolü, sağımda memelere değen lastiklerin gerekli zamanda değiştirilmesi şarttır 24- Kuru sağım yapmak, sırasıyla ön daldırma, kurulama, son daldırma işlemleri mastitisi önlemek için yapılması gereken bir proaktif uygulamadır. 25- Kaliteli silaj ve uygun rasyon sonradan çıkabilecek sorunları önleyecektir.

26- laboratuvar tahlillerini göz ardı etmemek gerekir. 27- Serbest ulaşımını sodyum bikarbonat (yemek sodası) ve İz minerallerin ineklere sunulması büyük yarar sağlar. 28- Yemlere canlı maya katılması proaktif bir yaklaşımdır.

29- Her türlü önleme rağmen ishal görüldüğünde zaman kaybetmeden buzağılara su ve elektrolit verilmesi kayıpları önleyecektir. 30- Sperma seçimi kesinlikle önem verilmesi gereken bir konudur, örneğin; güç doğumun engellenmesi, vücut yapısı ve sağlık puanı gibi konular tam bir öngörü ile ele alınmalıdır. Zaten suni tohumlama yapılması başlı başına bir koruyucu hekimlik uygulamasıdır.

Görüldüğü gibi; proaktif davranış adına, olabilecekleri önceden tahmin etmek mümkündür.

Sürdürülebilirlik için yukarıdakilerin ihmal edilmeden, tam olarak yapılması gerekir.