Şanlıurfa’daki Tıfrış Kervansarayı’nın 18. yüzyıla uzanan hikâyesi! Bir zamanlar ticaret yollarının durağıydı

Şanlıurfa’nın Bozova ilçesine bağlı Bahçeli Mahallesi’nde bulunan Tıfrış Kervansarayı, geçmişte Anadolu’nun önemli ticaret güzergâhları üzerinde yolculuk yapan kervanlara konaklama imkânı sağlıyordu. Beyaz kalker taşından inşa edilen ve yaklaşık 15’e 15 metrelik avluya sahip olan tarihî yapı, Dilan Kakdaş Ateş ve Gülin Payaslı Oğuz’un mimari araştırmasına konu oldu.

Araştırmacılar, kitabesi bulunmayan kervansarayın 18. yüzyılda yapılmış olabileceğini değerlendiriyor.

Tıfrış Kervansarayı hangi ticaret yolları üzerindeydi?

Kervansarayın bulunduğu bölge, geçmişte Birecik’teki Ilgar ve Suruç yakınlarındaki Çarmelik kervansaraylarıyla bağlantılı bir ticaret güzergâhının parçasıydı. Araştırmada aktarılan güzergâha göre Çarmelik’teki yol ayrımından kuzeye ilerleyen kervanlar Bozova üzerinden Tıfrış’a, ardından Siverek ve Diyarbakır yönüne ulaşabiliyordu.

Güzergâhın güneye uzanan kolu ise Harran ve Han el-Ba’rur üzerinden Halep’e doğru devam ediyordu. Tıfrış Kervansarayı da bu ticari hareketlilik sırasında yolcuların ve kervanların konaklayabildiği yapılardan biri olarak değerlendiriliyor.

Yaklaşık 15 metrelik avlusu ve taş mimarisi dikkat çekiyor

Dilan Kakdaş Ateş ve Gülin Payaslı Oğuz’un hazırladığı çalışma, Gazi Üniversitesi Türk Dünyası Uygulama ve Araştırma Merkezi tarafından yayımlanan Temmuz 2023 tarihli mimarlık sempozyumu kitabında yer aldı. Araştırmacılar, Ekim 2022’de gerçekleştirdikleri saha incelemesinde yapının mimari ölçümlerini aldı ve fotoğraflarını kaydetti.

Kare planlı kervansarayın avlusu yaklaşık 15’e 15 metre ölçülerinde. Beyaz kalker taşından yığma teknikle inşa edilen yapıda avlunun çevresinde kemerli revaklar ve farklı kullanım alanları bulunuyor. Yapının mimarisi, dönemin konaklama yapılarında kullanılan avlulu düzeni yansıtıyor.

Kervansarayın bazı bölümleri konut ve ahıra dönüştürüldü

Araştırmada yapının zaman içerisinde ilk kullanım amacından uzaklaştığı da belirtiliyor. Kervansarayın bazı bölümleri konut, bazı bölümleri ise ahır olarak kullanılmaya başlandı. Sonradan eklenen kerpiç üst katın büyük bölümü de zamanla yıkıldı.

Ekim 2022’deki incelemede batı cephesinin tamamen yıkıldığı, güney cephesindeki kemerlerin zarar gördüğü kaydedildi. Araştırmacılar, ticaret güzergâhlarının eski işlevini kaybetmesiyle kervansarayın da terk edildiğini, bakımsızlığın yapının özgün mimari özelliklerine zarar verdiğini belirtti.

Kervansarayın yapım tarihi kesin olarak bilinmiyor

Tıfrış Kervansarayı’nın inşa tarihini kesinleştiren bir kitabe bulunmuyor. Araştırmacılar, yapının Çarmelik Kervansarayı’ndan sonra inşa edilmiş olabileceği değerlendirmesinden hareketle 18. yüzyılı muhtemel yapım dönemi olarak gösteriyor.

Bu tarihlendirme kesin bir inşa yılına değil, yapıların tarihî ve mimari ilişkisine dayanıyor.

Çalışma, ‘Anadolu Ticaret Yolunun Kavşak Noktasında Bir Konaklama Yapısı: Titriş Kervansarayı’ başlığıyla Temmuz 2023’te yayımlanan sempozyum kitabının 151-155. sayfalarında yer alıyor.