Ev İçi Hava Kirliliği: DSÖ'ye Göre 2021'de 2,9 Milyon Ölüm

Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), evlerde kullanılan kirletici pişirme yakıtlarından kaynaklanan hava kirliliğine 2021 yılında dünya genelinde yaklaşık 2,9 milyon erken ölümün atfedildiğini bildirdi. Bu ölümlerin 309 binden fazlasının beş yaşın altındaki çocuklarda meydana geldiği tahmin ediliyor.

DSÖ'nün 16 Aralık 2025 tarihinde güncellenen bilgi notu, özellikle odun, kömür, hayvan gübresi, tarımsal atıklar ve gazyağı gibi yakıtların açık ateşlerde veya verimsiz ocaklarda kullanılmasının oluşturduğu sağlık yüküne dikkat çekiyor.

Dünya genelinde yaklaşık 2 milyar insan, yemek pişirmek için hâlâ kirletici yakıt ve teknolojilere bağımlı durumda. DSÖ'nün Küresel Sağlık Gözlemevi verileri, 2024 yılında temiz pişirme olanaklarına erişemeyen nüfusun büyüklüğünü ortaya koyuyor.

Ev içi hava kirliliği neden oluşuyor?

Ev içi hava kirliliği, evlerde yakıtların yanması sırasında ortaya çıkan zararlı gaz ve parçacıkların solunan havaya karışmasıyla oluşabiliyor.

Özellikle odun, kömür, tarımsal atık ve hayvan gübresi gibi katı yakıtların tam olarak yanmaması, havaya insan sağlığı açısından zararlı maddeler salıyor.

Bunlar arasında ince partikül maddeler ve karbonmonoksit bulunuyor.

PM2,5 olarak adlandırılan ince partikül maddeler, çapı 2,5 mikrometre veya daha küçük olan parçacıklardan oluşuyor. Bu parçacıklar solunum yoluyla akciğerlerin derin bölgelerine ulaşabiliyor ve bir bölümü kan dolaşımına geçebiliyor.

DSÖ'ye göre yeterince havalandırılmayan ve kirletici yakıtların kullanıldığı bazı konutlarda, ince parçacık yoğunluğu kabul edilebilir düzeylerin 100 katına kadar çıkabiliyor.

Ancak 2,9 milyon ölüm tahmininin kapsamını doğru değerlendirmek gerekiyor. Bu sayı, evlerdeki bütün hava kirleticilerinin toplam etkisini değil, özellikle kirletici evsel yakıtların kullanımından kaynaklanan hava kirliliğine atfedilen ölümleri ifade ediyor.

Kalp hastalıkları ve felç önemli yer tutuyor

Ev içi hava kirliliğinin etkileri yalnızca akciğerlerle sınırlı değil.

DSÖ'nün 2021 yılına ilişkin tahmininde, ev içi hava kirliliğine atfedilen erken ölümlerin yaklaşık yüzde 32'si iskemik kalp hastalığından, yüzde 23'ü ise inmeden kaynaklanıyor.

İskemik kalp hastalığı, kalbi besleyen damarların daralması veya tıkanması nedeniyle kalp kasının yeterli kan ve oksijen alamamasıyla ortaya çıkıyor.

Hava kirleticilerine uzun süre maruz kalmak, solunum yollarında ve akciğerlerde iltihabi süreçleri tetikleyebiliyor. İnce parçacıkların dolaşım sistemi üzerindeki etkileri de kalp ve damar hastalıklarının gelişimine katkıda bulunabiliyor.

DSÖ'nün değerlendirmesinde ev içi hava kirliliğine atfedilen ölümlerin yaklaşık yüzde 21'ini alt solunum yolu enfeksiyonları, yüzde 19'unu kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH), yüzde 6'sını ise akciğer kanseri oluşturuyor.

Bu oranlar, kirletici yakıtlardan kaynaklanan hava kirliliğine atfedilen ölüm yükünün farklı hastalıklar arasındaki dağılımını gösteriyor.

Çocuklar neden daha fazla etkileniyor?

Ev içi hava kirliliğinin sağlık yükü toplumun bütün kesimlerine eşit dağılmıyor.

Kirletici yakıtların yaygın kullanıldığı bölgelerde kadınlar ve çocuklar, yemek hazırlama ve ev içindeki diğer faaliyetler nedeniyle dumana daha uzun süre maruz kalabiliyor.

Çocukların gelişmekte olan solunum sistemleri, hava kirliliğinin oluşturduğu sağlık riskleri açısından ayrıca önem taşıyor.

DSÖ, ev içi hava kirliliğine maruz kalmanın çocuklarda alt solunum yolu enfeksiyonu riskini yaklaşık iki katına çıkarabildiğini bildiriyor.

Bu ölümler, özellikle temiz yakıtlara ve güvenli pişirme teknolojilerine erişimin sınırlı olduğu düşük ve orta gelirli ülkelerde önemli bir halk sağlığı sorunu oluşturuyor.

Her ev aynı düzeyde risk taşıyor mu?

Hayır. Ev içi hava kirliliği tek tip bir maruziyet değil.

Kullanılan yakıtın türü, ocağın yanma verimliliği, bacanın durumu, havalandırma koşulları ve kişinin dumana ne kadar süre maruz kaldığı riskin düzeyini etkiliyor.

DSÖ'nün 2,9 milyon ölüm tahmini, evde yemek pişirmenin kendisinin aynı düzeyde tehlikeli olduğu anlamına gelmiyor.

Özellikle açık ateşte veya verimsiz ocaklarda katı yakıt yakılmasıyla oluşan yoğun duman, bu küresel sağlık yükünün temel kaynaklarından birini oluşturuyor.

Temiz yakıtlarla çalışan ve uygun biçimde kullanılan modern pişirme sistemleri, kirletici katı yakıtlarla çalışan sistemlere göre daha düşük düzeyde zararlı emisyon oluşturabiliyor.

Ev içi hava kirliliği nasıl azaltılabilir?

DSÖ, ev içi hava kirliliğini azaltmanın en etkili yollarından birinin temiz pişirme yakıtlarına ve teknolojilerine geçiş olduğunu vurguluyor.

Kuruluşun kullanım noktasındaki emisyon ölçütlerine göre daha temiz seçenekler arasında elektrik, güneş enerjisi, biyogaz, sıvılaştırılmış petrol gazı (LPG), doğal gaz ve belirlenmiş emisyon standartlarını karşılayan bazı biyokütle ocakları bulunuyor.

Kirletici yakıtların kullanıldığı evlerde daha iyi havalandırma, uygun baca sistemleri ve konut tasarımının iyileştirilmesi de maruziyetin azaltılmasına yardımcı olabiliyor.

Bununla birlikte yalnızca pencere açmak veya havalandırmayı artırmak, yoğun kirletici emisyon oluşturan yakıtların daha temiz alternatiflerle değiştirilmesinin yerini her zaman tutmuyor.

Temiz enerjiye geçiş neden küresel bir sağlık meselesi?

Sorunun önemli bir bölümü ekonomik ve altyapısal koşullardan kaynaklanıyor.

Özellikle düşük gelirli topluluklarda aileler, daha temiz pişirme sistemlerine ulaşamadıkları için odun, kömür veya diğer kirletici yakıtları kullanmayı sürdürebiliyor.

DSÖ'nün mevcut ilerleme hızına ilişkin projeksiyonuna göre, 2030 yılında yaklaşık 1,8 milyar insanın hâlâ temiz pişirme olanaklarından yoksun kalması bekleniyor.

Bu nedenle kuruluş, temiz yakıtların yaygınlaştırılmasını yalnızca bireysel bir tercih olarak değil; enerjiye erişim, konut koşulları ve sağlık eşitsizlikleriyle birlikte ele alınması gereken bir halk sağlığı önceliği olarak değerlendiriyor.

KAYNAKLAR

1. World Health Organization (WHO). Household air pollution. Dünya Sağlık Örgütü bilgi notu. Güncelleme: 16 Aralık 2025.

2. World Health Organization (WHO). Global Health Observatory: Air pollution. Küresel hava kirliliği veri portalı; 2024 yılı hane halkı yakıt kullanımı verileri.