Kumanda bizde, zihin ve algı yönetimi kimde?

CENK TUNÇSİPER

Bir film açıyoruz. Koltuğa kuruluyoruz. Meyvemizi soyuyoruz, çekirdeğimizi çıtlatıyoruz. Çayımızı, kahvemizi yanımıza alıyoruz. Sonra ekranın karşısında bir buçuk saat boyunca başka bir dünyanın içine giriyoruz.

Bir dizi açıyoruz. Bir bölüm bitiyor, “Bir bölüm daha” diyoruz. Sonra bir bölüm daha...

Saatler geçiyor. Biz izlediğimizi sanıyoruz.

Oysa birileri de bize bir şeyler anlatıyor.

Hem de öyle sıradan bir hikâye anlatmaktan söz etmiyorum.

Film ve dizi sektörü, günümüzün en güçlü algı üretim alanlarından biri. İnsanları etkilemek, düşüncelerini yönlendirmek, belirli davranışları normalleştirmek, belirli kişileri kahramanlaştırmak, bazılarını kötüleştirmek, bazı yaşam biçimlerini cazip göstermek, bazı olaylara karşı toplumun bakışını değiştirmek...

Bunların tamamı ekran üzerinden yapılabilir. Çoğu zaman seyirci bunun farkına bile varmaz.

Çünkü algı operasyonunun en başarılı hali, kendisini operasyon gibi göstermeyendir.

Bir haber bülteninde size doğrudan “Böyle düşünün” denildiğinde direnebilirsiniz. Bir propaganda afişinde “Şu kişiyi sevin, bundan nefret edin” denildiğinde ne olduğunu anlarsınız.

Ama aynı mesajı bir film karakterinin ağzından verirlerse? Bir aşk hikâyesinin içine yerleştirirlerse?

Bir kahramanın davranışı üzerinden gösterirlerse? Bir kötü karakteri belirli bir düşünceyle özdeşleştirirlerse?

İşte o zaman iş değişir. Siz artık propaganda izlediğinizi düşünmezsiniz.

Film izlediğinizi düşünürsünüz. Mesaj ise arka planda zihninize yerleşir.

Bir davranış sürekli tekrarlandığında normalleşir.

Bir yaşam biçimi sürekli olumlu gösterildiğinde cazip hale gelir.

Bir grup sürekli tehdit olarak gösterildiğinde korku oluşur. Bir karakter sürekli kahramanlaştırıldığında onun temsil ettiği değerler de kahramanlaşır.

İşte sinemanın ve dizilerin asıl gücü burada.

İnsanlara ne düşüneceklerini söylemek zorunda değiller. İnsanların ne hakkında düşüneceğini belirlemeleri yeterli.

Bazen mesaj açıkça verilir. Bir karakter çıkar ve uzun uzun konuşur. Siyasi bir değerlendirme yapılır.

Toplumsal bir mesele tartışılır.

Bir ülke, bir örgüt, bir devlet, bir toplum veya belirli bir kesim hakkında açık bir yargı ortaya konur.

Bir sembolün içine saklanır. Bir karakterin hikâyesine yerleştirilir. Bir diyalog arasında geçirilir.

Bir sahneye birkaç saniyeliğine konur. Bir gazete manşetinin arkasında görünür.

Bir televizyon ekranında akar. Bir rüya sahnesinde anlatılır.

Bazen de şifreli biçimde verilir. Seyirci fark etmez.

Ama bilinçaltı fark eder. Çünkü insan zihni gördüğünü, duyduğunu, tekrar tekrar karşılaştığını kaydeder.

Kurtlar Vadisi neden yeniden konuşuluyor?

Yıllar önce Türkiye'de milyonları ekran başına kilitleyen Kurtlar Vadisi bunun en çarpıcı örneklerinden biriydi.

Dizinin senaryosunda devlet, istihbarat, mafya, derin yapılar, uluslararası ilişkiler, siyasi operasyonlar ve Türkiye'nin yakın tarihine ilişkin çok sayıda olay işlendi.

O yıllarda bunların önemli bölümü “dizi” olarak izlendi. Bugün ise bazı sahneler yeniden gündeme geliyor.

Kaşif Kozinoğlu'nun ölümüyle ilgili yıllar sonra başlatılan soruşturma kapsamında Kurtlar Vadisi Pusu'nun senaristlerinin ifadeye çağrılması, dizideki bazı anlatılarla gerçek hayattaki olaylar arasında kurulan benzerlikleri yeniden tartışmaya açtı.

Bir tarafta “tesadüf” deniliyor.

Diğer tarafta ise “Bu kadar benzerlik tesadüf olabilir mi?” sorusu soruluyor.

İşte tam burada ekranın başka bir özelliği ortaya çıkıyor: Bir dizi yıllar sonra bile yeniden okunabiliyor.

Dün sadece senaryo olan bir sahne, bugün siyasi veya toplumsal bir tartışmanın parçası haline gelebiliyor.

Bu bize şunu göstermiyor mu? Ekranda anlatılanları yalnızca o günün eğlencesi olarak görmek yeterli değil.

Bu konuda Hollywood'u özellikle ayrı bir yere koymak gerekiyor.

Çünkü Hollywood sadece film üreten bir sektör değil. Küresel ölçekte kültür üreten bir güç.

Amerikan askerinin nasıl görünmesi gerektiğini de anlatabilir. Amerikan devletinin nasıl algılanacağını da. Düşmanın kim olduğunu da gösterebilir. Kahramanın kim olduğunu da.

Bir ülkeyi dost, diğerini tehdit olarak sunabilir.

Bir yaşam biçimini modernlik olarak pazarlayabilir.

Başka bir yaşam biçimini gericilik, tehdit veya geri kalmışlık olarak gösterebilir.

Ve bunu milyonlarca insanın karşısına aynı anda çıkarabilir.

Bir ülkenin tanıtım kampanyasından çok daha etkili olabilir.

Çünkü izleyici reklam izlediğini bilir.

Filmi ise hayatın kendisi gibi izler.

İşte tehlikeli olan da budur.

Simpsons'ın “kehanetleri” meselesi

Bir de yıllardır tartışılan The Simpsons var. Diziye ilişkin “geleceği bildi” tartışmaları bitmek bilmiyor.

Yıllar önce yayınlanan bazı sahnelerin ilerleyen yıllarda gerçek hayattaki olaylarla benzerlik göstermesi, “Bunu nasıl bildiler?” sorusunu ortaya çıkarıyor.

Bir senaryo, geleceğin algısını bugünden şekillendirebilir mi?

Öyle olmalı… Çünkü insanlar geleceği önce hayal eder. Sonra o hayale alışır, ya da alıştırılır.

Sonra bir gün gerçek olduğunda “Zaten bunu daha önce görmüştük” der.

İşte sinema ve televizyonun gücü burada.

Ekran, daha gerçekleşmemiş bir şeyi insanların zihninde gerçekleştirebilir.

Bir teknoloji daha piyasaya çıkmadan onu milyonlarca insana gösterebilir.

Bir toplumsal dönüşüm daha yaşanmadan onu normalleştirebilir.

Bir savaş senaryosunu daha savaş çıkmadan insanların zihnine yerleştirebilir.

Bir yaşam tarzını daha yaygınlaşmadan “normal hayat” gibi gösterebilir.

Önce ekranda gösterirler. Sonra insanlar ona alışır.

Film ve dizi sektörünün en önemli sermayesi galiba insanın zihnine ulaşabilme gücü.

Bir çocuk, televizyonda gördüğü karakteri kendisine örnek alabilir.

Bir genç, dizideki yaşam tarzını gerçek hayatının hedefi haline getirebilir.

Bir yetişkin, yıllarca izlediği filmler nedeniyle bazı toplumlara, ülkelere veya gruplara ilişkin kalıplaşmış düşünceler geliştirebilir.

Bir toplum, sürekli aynı hikâyeleri izleyerek belirli davranışları normal kabul etmeye başlayabilir.

İşte bu yüzden “Ne olacak canım, alt tarafı dizi” yaklaşımı fazlasıyla saf kalıyor.

Alt tarafı dizi değil.

Dizi, milyonlarca insanın aynı anda izlediği bir düşünce fabrikası.

Film, milyonlarca zihne ulaşabilen bir anlatı makinesidir.

Ve bu makinenin ürettiği şey sadece eğlence değildir.

Bugün bir insanın önüne “şuna inan” diye propaganda metni koysanız belki okumaz.

Ama aynı düşünceyi sevdiği oyuncunun ağzından duyduğunda dinler. Bir siyasi mesajı gazete köşesinde görse geçebilir. Ama sevdiği dizideki kahraman söylediğinde üzerinde düşünür.

Bir toplumsal mesele hakkında akademik bir makale okumayabilir.

Ama aynı mesele bir dizi karakterinin hayatına yerleştirildiğinde saatlerce izleyebilir.

İşte sektörün gücü burada.

İnsanlara mesajı doğrudan vermek yerine, mesajı hikâyenin içine yerleştiriyor.

Seyirci de mesajı tüketirken eğlendiğini düşünüyor.

Bu nedenle ekran karşısında biraz daha uyanık olmak gerekiyor.

Bir film izlediğinizde “güzel miydi?” diye sormak yetmez.

Bu hikâye neden şimdi anlatılıyor? Bu karakter neden böyle çizildi?

Bu düşman neden böyle tarif edildi? Bu yaşam biçimi neden sürekli özendiriliyor?

Bu olay neden tekrar tekrar işleniyor? Bu sembol neden orada?

Bu cümle neden özellikle kuruldu? Bu sahne benim zihnimde ne bırakıyor?

İşte gerçek medya okuryazarlığı burada başlıyor.

Ekranda gördüğümüz her şey masum bir görüntü olmayabilir.

Her sahne bir mesaj taşıyabilir.

Her karakter bir fikri temsil edebilir.

Her hikâye bir algı oluşturabilir.

Ve bazı mesajlar açıkça verilirken, bazıları şifrelenerek verilebilir.

Ekrandan korkmak gerekmiyor. Ama ekrana teslim olmak da gerekmiyor. İzleyelim ama zihnimizi kumandaya teslim etmeyelim.

Bize ne gösterildiğini değil, neden gösterildiğini de sorgulayalım.

Bize ne söylendiğini değil, söylenmeyenin ne olduğunu da düşünelim.

“Kurgu” diye izlediğimiz bir sahne, gün gelir gerçek hayatın tartışma konusu olur.

O yüzden bundan sonra ekran karşısında meyvenizi soyarken, çekirdeğinizi çıtlatırken biraz daha dikkatli olun.

Sadece filmi izlemeyin. Filmin sizi nasıl izlediğini de düşünün.