Osmanlı'nın İlim Yuvası Şeyh Kasım Medresesi ve Tarihi Köşkü Restorasyon Bekliyor

Tarihi Bir İlim Yuvası ve Mimari MirasDiyarbakır'ın Çınar ilçesinde yer alan ve Osmanlı döneminde bölgenin en önemli eğitim merkezlerinden biri olarak kabul edilen Şeyh Kasım Medresesi ile bu yapının üzerinde konumlanan tarihi kasır, günümüzde ciddi bir tahribatla karşı karşıya kalmış durumda. Zamanın yıpratıcı etkileri ve çevresel faktörler nedeniyle büyük bölümü yıkılan medrese binası ile hâlâ ayakta duran kasır, kültürel mirasın korunması kapsamında acilen restore edilme ihtiyacı içerisindeydi.

Bölgenin hem dini hem de sivil mimari dokusunu Orta Çağ döneminden bugüne taşıyan bu yapılar, bulundukları konum itibarıyla önemli bir turizm rotasının parçası olarak görülüyordu. Yapıların korunması, bölgenin tarihi kimliğinin gelecek nesillere aktarılması açısından kritik bir önem arz ediyordu.

Akademik Çalışmalar ve Tarihsel Arka PlanDicle Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. İrfan Yıldız, bölgedeki tarihi dokuyu inceleyen çalışmalar hakkında önemli bilgiler paylaşarak, eski adıyla Güzelşeyh, yeni adıyla Altunakar Mahallesi içerisinde Şeyh Kasım Medresesi olarak tanınan tarihi bir yapı bulunduğunu belirtti.

Yıldız, medresenin üzerinde yer alan yapının, medresede görev yapan bir müderris tarafından Şeyh ailesi için inşa ettirilen bir köşk olduğunu ifade etti. Altunakar Medresesi, Osmanlı döneminin bölgedeki en önemli eğitim kurumlarından biri olarak kabul ediliyordu.

Yapının günümüzde büyük oranda yıkılmış durumda olmasına rağmen, geçmişteki önemini koruduğu vurgulandı. Prof. Dr. Yıldız, yapının inşa tarihini kesin olarak belirleyen bir kitabe veya net bir belgeye henüz ulaşamadıklarını ifade ederken, 2012-2013 yıllarında gerçekleştirdiği yüzey araştırmaları sırasında önemli bulgulara ulaştığını dile getirdi.

Bu araştırmalar kapsamında, medreseye vakfedilmiş ve günümüzde Şeyhin soyundan gelen ailelerin elinde bulunan bir el yazması eser incelenmişti. Söz konusu eserde, kitabın Hicri 1288, Miladi 1871 yılında medreseye vakfedildiği kaydedilmişti.

Ayrıca Osmanlı arşivlerinde 1855 yılına ait bir belgeye rastlanmış olması, medresenin 1850'li yıllardan çok daha önce inşa edildiği ihtimalini güçlendiriyordu. Geleneksel Rivayetler ve Eğitim MirasıYıldız, bölgedeki anlatılara değinerek, Şeyh Hasani Nurani adıyla da bilinen ve Hasane Aktepe olarak tanınan şahsiyetin bu medresede yetiştiği bilgisini paylaştı.

Eğer bu rivayetler doğru kabul edildiğinde, medresenin inşa tarihinin çok daha eski dönemlere kadar uzanabileceği belirtildi. Ancak kesin olan nokta, yapının Osmanlı döneminde bölgenin en önemli medreselerinden biri olması ve çok sayıda öğrenci ile müderrisin burada yetiştiği gerçeğiydi.

1900'lü yılların başlangıcında, Şeyh Kasım'ın çocuklarından Şeyh Nimetullah'ın, medresenin üzerine ailesi için birer konut niteliğinde köşk inşa ettirdiği biliniyordu. Bugünün şartlarında bu köşkün büyük bir kısmının hala ayakta olduğu gözlemleniyordu.

Mimari Özellikler ve Bölgesel EkolYıldız, Şeyh Nimetullah'ın yapının inşası için Mardin'den gelen Süryani ustaları ve Sarkis Lole'yi davet ettiğini vurguladı. Köşkün mimari tarzında ve süslemelerinde tipik Mardin ekolünün çok belirgin izlerine rastlandığı ifade edildi.

Özellikle Mardin ve Midyat çevresindeki yapılarda Süryani ustaların uyguladığı, bitki motiflerinin yoğun olarak kullanıldığı süsleme anlayışının bu yapıda da kendini gösterdiği belirtildi. Bu süslemelerde Mardin taşı tercih edilmişti.

Medrese mimarisi incelendiğinde, orta kısımda bir koridor veya eyvan niteliğinde bir giriş bölümünün bulunduğu ve bu bölümün iki yanında öğrencilerin konakladığı odaların yer aldığı tespit edildi. Medrese çok daha eski bir tarihte inşa edilmişken, üzerine inşa edilen köşk 1900'lü yılların başında tamamlanmıştı.

Bu durum, Güzelşeyh Mahallesi'nin Osmanlı dönemindeki merkezi önemini bir kez daha kanıtlıyordu. Restorasyon Süreçleri ve Koruma İhtiyacı Medresede bulunan yazma eserlerin ne kadarının günümüze ulaştığına dair kesin bir veri olmasa da, en azından bir adet yazma eserin günümüze kadar ulaştığı belgelenmişti.

Yapıların korunarak gelecek nesillere aktarılması amacıyla bölgede bir kazı çalışması gerçekleştirilmiş ve bu çalışma sonucunda medresenin temelleri tamamen gün yüzüne çıkarılmıştı. Ayrıca alanın rölöve, restitüsyon ve restorasyon projeleri teknik olarak hazır hale getirilmişti.

Ancak yapının özel mülkiyete ait olması ve çok sayıda mirasçısının bulunması gibi hukuki durumlar nedeniyle restorasyon çalışmalarına başlanamadığı ifade edildi. Şeyh Kasım Medresesi ve Köşkü, önemli bir turizm rotusu üzerinde konumlanması ve Orta Çağ'dan günümüze gelen hem dini hem de sivil mimari özelliklerini taşıması sebebiyle acilen koruma altına alınmalı ve restore edilerek kültürel miras listesine dahil edilmelidir.

Yapının bir an önce restore edilmesi, bölgenin tarihi kimliğinin korunması açısından elzem görülmekteydi.