Žižek’in Öcalan’a mektubu: Karşılıklı özgürleşme

Öcalan’a bir süreden beridir filozoflardan mektuplar geliyor. Son mektup Slavoj Žižek’ten. Mektup şöyledir:

“Sevgili Abdullah Öcalan,

Bugün, yalnızca iki ya da üç kötü seçenek arasında en az kötü olanı temsil ettikleri için desteklemek zorunda kaldığımız liderler var. Ancak kötü seçenekler arasında yapılan bir tercih hiçbir zaman çözüm getirmez; yalnızca kendi başarısızlığının tohumlarını içinde taşıyan bir uzlaşma doğurur.

Siz, koşulsuz olarak desteklenebilecek ve desteklenmesi gereken çok az sayıdaki liderden birisiniz. Çünkü sizde ilkelere bağlı bir duruşu ve teoriye dayanan derinlikli bir yaklaşımı; sağlıklı bir pragmatizm ve zor kararlar almaya hazır olma iradesiyle bir arada görmek mümkündür.

Siz, Kürtler için verdiğiniz mücadelenin Türklere karşı yürütülen bir mücadele olmadığının bütünüyle farkındasınız. Başarılı olmanız hâlinde kazanacak olan yalnızca Kürtler olmayacaktır; her iki taraf da kazanacaktır. Türkiye’deki bütün yurttaşlar daha fazla özgürlüğün, barışın ve refahın tadını çıkaracaktır.”

Mektup siyaset felsefesinin önemli sorularından bir kaçını dile getiriyor. Siyaset felsefesinin temel meselelerinden biri, mevcut siyasal düzenin sınırları içinde tercih yapmakla, bu sınırları aşabilecek yeni bir siyasal imkân yaratmak arasındaki ilişkidir.

Siyasal hayat çoğu zaman insanların kendi ideallerini bütünüyle temsil etmeyen seçenekler arasında tercih yapmaya zorlandığı bir alan olarak şekillenir. Böyle durumlarda karar, arzulanan bir geleceğin gerçekleştirilmesinden ötesinde, daha kötü bir ihtimalin önlenmesine yönelik savunmacı bir tercihe dönüşür.

Bununla yanında siyasal düşüncenin eleştirel işlevi, yalnızca mevcut seçenekler arasında daha az zararlı olanı belirlemek değil, bu seçenekleri üreten koşulları da sorgulamaktır.

Öcalan’a hitaben yazılmış mektup, bu zemin/ sorun üzerinden hareket etmektedir. Mektubun ilk paragrafında, yalnızca iki ya da üç kötü seçenek arasında en az kötü olanı temsil ettikleri için desteklenen liderlerin, kalıcı bir çözüm üretmek yerine başarısızlıklarını kendi içlerinde taşıyan uzlaşmalara yol açabileceği ifade edilmektedir.

Böylece siyaset, yalnızca mevcut güç ilişkilerinin yönetimi olarak değil, yeni bir toplumsal ve siyasal ufkun oluşturulması olarak ele alınmaktadır.

Mektup, ikinci paragrafta bu eleştiriyi bir liderlik anlayışıyla tamamlamaktadır. İlkelere bağlılık, teorik derinlik, sağlıklı bir pragmatizm, zor kararlar alabilme iradesiyle birleştirilmekte; siyasal liderliğin başarısı bu niteliklerin birlikteliğine bağlanmaktadır.

Son paragrafta ise Kürtlerin özgürlük mücadelesiyle Türklerin özgürlüğü arasında zorunlu bir karşıtlık bulunmadığı, aksine bu mücadelenin başarıya ulaşmasının Türkiye’deki bütün yurttaşların özgürlük, barış ve refahına katkı sunabileceği savunulmaktadır.

Bu üç düşünsel eksen, mektubu salt bir siyasal destek beyanının ötesine taşımaktadır. Metin, siyasal tercihlerin niteliğini, liderliğin meşruiyetini, ulusal kimliklerin siyasal anlamını ve barışın toplumsal koşullarını birlikte tartışmaya açmaktadır.

Bununla birlikte mektubun savunduğu özgürlükçü siyasal ufuk ile bir liderin koşulsuz desteklenmesi yönündeki ifadesi arasında da çözülmesi gereken bir gerilim bulunmaktadır.

Bu makalenin amacı, mektubun siyasal iddialarını doğrulamak ya da belirli bir siyasal aktörün tarihsel rolü hakkında kesin bir hüküm vermek değil, metnin içerdiği normatif varsayımları ve felsefi sonuçları eleştirel biçimde değerlendirmektir.

Bu durum, siyasal etik anlayışıyla ilişkilendirilebilir. Bir siyasal eylemi değerlendirirken inanç etiği ile sorumluluk etiği arasında bir ayrım vardır. Max Weber’den bu yana “inanç etiği”, kişinin benimsediği ilkelere bağlılığını öne çıkarırken “sorumluluk etiği”, eylemlerin öngörülebilir sonuçlarını hesaba katmayı gerektirir.

Bu açıdan bakıldığında, kötünün iyisini seçmek her zaman siyasal bir başarısızlık olarak değerlendirilemez. Bazen temel hakları korumak, şiddeti sınırlandırmak ya da demokratik kurumların devamlılığını sağlamak için daha az zararlı olan seçeneğe yönelmek ahlaken gerekli olabilir.

Ancak mektubun eleştirisi, böylesi tercihlerin zorunlu olduğu durumları bütünüyle reddetmekten ziyade, bunların kalıcı bir siyasal ufka dönüşmesine yöneliktir.

Geçici olarak gerekli görülen bir uzlaşma, zamanla siyasal düzenin değişmez sınırlarından biri hâline geldiğinde, çözmeyi amaçladığı sorunları yeniden üretebilir. Bu noktada hegemonya kavramı önem kazanır: Belirli bir düzenin doğal veya alternatifsiz kabul edilmesi, başka siyasal imkânların düşünülmesini güçleştirebilir.

Bununla birlikte sorun uzlaşmanın kendisi değil, mevcut güç ilişkilerini yeniden üretip üretmediği ve yeni siyasal imkânların önünü açıp açmadığıdır.

Mektubun ikinci paragrafı, liderliği ilkeler, teori, pragmatizm ve kararlılığın birlikteliği üzerinden tanımlamaktadır. Bu yaklaşım, ahlaki ilkelerle siyasal eylemin zorunlulukları arasındaki gerilimi gündeme getirir. Çünkü siyaset, yalnızca ahlaki olarak doğru kabul edilen hedefleri ilan etmekten ibaret değildir.

Aktörler, çatışan çıkarlar, sınırlı kaynaklar, toplumsal beklentiler ve öngörülemeyen sonuçlar arasında karar vermek zorundadırlar. Bu nedenle ilkeli olmak kadar, ilkelerin somut koşullarda nasıl gerçekleştirileceğini belirlemek de önem taşır.

Mektup, liderliği ilkelere bağlılıkla siyasal koşulların gerektirdiği kararları alabilme kapasitesinin birlikteliği üzerinden tanımlamaktadır. Weber’in inanç etiği ve sorumluluk etiği ayrımı bu yaklaşımı açıklamak için elverişlidir: İlkelere bağlılık siyasal eylemin yönünü belirlerken sorumluluk etiği, bu ilkelerin hangi araçlarla gerçekleştirileceğini ve alınan kararların doğurabileceği sonuçları hesaba katmayı gerektirir.

Bu bakımdan liderliğin niteliği, yalnızca doğru hedefleri savunmakla değil, bu hedefleri somut koşullarda gerçekleştirebilmek ve sonuçları karşısında hesap verebilmekle ölçülür.

Žižek’in, mektubunda teori ile pragmatizmin birlikte anılması da benzer bir düşünceye dayanıyor. Teoriden yoksun pragmatizm, günü kurtarmaya yönelik ve uzun vadeli hedeflerinden kopmuş bir siyasal faaliyete dönüşebilir. Pragmatizmden yoksun teori ise toplumsal gerçekliğin karmaşıklığını dikkate almayan soyut bir ideal olarak kalabilir.

Bu iki boyutun birlikteliği, siyasal eylemin hem yönünü hem de uygulanabilirliğini belirleme çabasıdır.

Bununla birlikte mektup, hangi ilkelerin vazgeçilmez olduğunu ve hangi koşullarda taviz verilebileceğini açıkça belirtmemektedir. Oysa siyasal liderliğin niteliğini belirleyen temel meselelerden biri, ilkelerle pratik zorunluluklar çatıştığında hangi ölçütün belirleyici olacağıdır.

Eğer pragmatizm, temel hakların ve özgürlüklerin sürekli ertelenmesine gerekçe oluşturuyorsa, ilkelere bağlılık iddiası içeriğini kaybedebilir. Buna karşılık ilkeler, somut sonuçlardan bütünüyle bağımsız biçimde yorumlanıyorsa siyasal eylem etkisizleşebilir.

Bu nedenle mektupta dile gelen liderlik anlayışının tutarlılığı, ilke ve pragmatizmin yalnızca bir arada bulunmasına değil, aralarındaki ilişkinin açık ölçütlere bağlanmasına bağlıdır. Siyasal erdem, sadece zor kararlar alabilmekte değil, bu kararları gerekçelendirebilmekte ve sonuçları karşısında hesap verebilmekte ortaya çıkar.

Mektupta Öcalan’ın “koşulsuz olarak desteklenebilecek ve desteklenmesi gereken” çok az sayıdaki liderden biri olduğu ifade ediliyor. Bu, salt güven değildir, liderin desteklenmesini ahlaki bir gereklilik olarak ortaya koymaktadır ki, ezilen ulusun lideri bağlamı burada bize bakmaktadır.

Buna göre Öcalan, bu süreci, yani tarihsel bir görevi yerine getireceği, mevcut çıkmazları aşabileceği, yeni bir siyasal ufuk açabileceği düşüncesi ve onun etrafında güçlü bir bağlılık oluşabileceği açıkça ifade edilmektedir.

Bu açıdan, bir liderin belirli bir siyasal hedef doğrultusunda güçlü biçimde desteklenmesiyle koşulsuz olarak desteklenmesi arasında temel bir fark bulunmaktadır. İlkinde destek, belirli amaçlara, ilkelere ve sonuçlara bağlıdır.

İkincisinde ise liderin kararlarını değerlendirmeye tabi tutan ölçütlerin geri plana itilmesi riski vardır.

Siyaset felsefesi açısından daha tutarlı olan yaklaşım, liderleri savundukları ilkeler ve üstlendikleri sorumluluklar üzerinden değerlendirmektir. Barış, eşitlik ve demokratik katılım gibi değerler, yalnızca belirli bir liderin temsil ettiği ölçüde değil, liderlerden bağımsız olarak da geçerlidir.

Hatta bu ilkelerin tutarlılığı, onları savunan aktörlerin de aynı ölçütlere tabi tutulmasını gerektirir.

Bu nedenle mektubun koşulsuz destek ifadesi, metnin özgürlükçü hedefleriyle arasında bir gerilim yaratmaktadır. Eğer amaç demokratik bir siyasal düzenin kurulmasıysa, liderliğin başarısı yalnızca dönüşüm kapasitesiyle değil, eleştiriye ve hesap verebilirliğe ne ölçüde açık olduğuyla da değerlendirilmelidir.

Mektubun üçüncü paragrafı, Kürtlerin özgürlük mücadelesinin Türklere karşı yürütülen bir mücadele olmadığını söylemektedir ki bu ifade, ulusal kimlikler arasındaki ilişkinin zorunlu olarak düşmanlık ve rekabet temelinde kurulması gerektiği düşüncesine karşı çıkar.

Ulusal kimlikler, siyasal toplulukların tarihsel deneyimlerini, kültürel aidiyetlerini ve ortak taleplerini şekillendirebilir. Bununla birlikte bir grubun kendi kimliğini, haklarını savunması, zorunlu olarak başka bir grubun haklarını reddetmesini gerektirmez.

Bu iki durum arasındaki ilişki, siyasal kurumların niteliğine, hakların nasıl tanımlandığına ve farklı toplulukların birbirleriyle hangi koşullarda ilişki kurduğuna bağlıdır.

Mektubun temel varsayımı, Kürtlerin özgürlüğü ile Türklerin özgürlüğünün birbirini dışlayan hedefler olmadığıdır. Bu yaklaşım, ulusal talepleri sıfır toplamlı bir mücadele olarak gören anlayışı sorgular. Bir topluluğun dil, kültür, siyasal temsil ve eşit yurttaşlık taleplerinin karşılanması, başka bir topluluğun zorunlu olarak hak kaybına uğraması anlamına gelmez.

Buradaki özgürleşme fikri, bir grubun diğerine üstünlük kurmasına değil, farklı toplulukların haklarının birlikte güvence altına alınmasına dayanır.

Buradan bakıldığında Kürt meselesi, yalnızca kültürel kimliğin tanınmasıyla sınırlı değildir. Dil ve kültür haklarının yanı sıra siyasal temsil, ekonomik imkânlara erişim, hukuki eşitlik ve karar alma süreçlerine katılım gibi boyutları da içermektedir.

Dolayısıyla kalıcı bir çözüm, farklı kimliklerin varlığını kabul etmekle yetinmeyip bu kimliklere sahip insanların eşit yurttaşlar olarak siyasal hayata katılabilmesini sağlayacak koşulları oluşturmalıdır.

Yani ortak bir siyasal topluluğun varlığı, zorunlu olarak kültürel veya etnik homojenliğe dayanmak zorunda değildir. Farklı kimliklere sahip yurttaşlar, ortak haklar, demokratik kurumlar ve hukukun üstünlüğü temelinde aynı siyasal düzenin eşit üyeleri olabilirler.

Bu bakımdan mektup, Kürtlerin özgürlük taleplerini Türkiye’nin bütün yurttaşlarının özgürlüğünden ayrı düşünmeyen bir siyasal perspektif ortaya koymaktadır. Buradaki özgürleşme fikri, bir topluluğun diğerine karşı üstünlük kurmasına değil, farklı toplulukların haklarının birlikte güvence altına alınmasına dayanır.

Ancak bu hedefin gerçekleşmesi, yalnızca iyi niyetli bir söylemle mümkün değildir. Eşit yurttaşlık, hukuki güvenceler, demokratik temsil mekanizmaları, ayrımcılığın önlenmesi ve siyasal katılımın güvence altına alınması gibi kurumsal düzenlemeleri gerektirir.

Mektubun sunduğu yaklaşım, bu düzenlemelerin ayrıntılı bir tasarımını vermese de çözümün hangi normatif yönde aranabileceğini göstermektedir.

Mektupta, Öcalan’ın senelerden beri söylediği bir şey vardır. Öcalan’ın başarıya ulaşması hâlinde yalnızca Kürtlerin değil, Türklerin ve diğer azınlıkların da kazanacağı gerçeğidir. Bu bir iddia değildir; bu, birinin kazancının diğerinin kaybı olarak görüldüğü sıfır toplamlı siyaset anlayışına karşı bir alternatiftir.

Sıfır toplamlı yaklaşım, siyasal kaynakların ve hakların paylaşımını kaçınılmaz bir rekabet biçiminde yorumlar. Bu çerçevede bir grubun daha fazla hak kazanması, başka bir grubun mevcut statüsünü kaybetmesi olarak algılanabilir.

Böyle bir düşünce biçimi, karşılıklı güvensizliği artırarak uzlaşma imkânlarını daraltabilir.

Mektubun önerdiği yaklaşımda temel hakların güvence altına alınması, belirli bir gruba verilen tavizden ziyade herkesin özgürlüğünü koruyan adil bir düzenin koşulu olarak değerlendirilir. Bazı grupların haklarının güvencesiz kalması, yalnızca bu grupları değil, hukukun tarafsızlığını, siyasal kurumların meşruiyetini ve toplumsal güveni de etkileyebilir.

Yine de karşılıklı kazanımın gerçekleşmesi otomatik değildir. Siyasal taleplerin uzlaştırılması, güç ilişkilerinin dönüştürülmesini, hakların kurumsal güvenceye bağlanmasını ve çatışmaların demokratik yollarla ele alınmasını gerektirir.

Ayrıca farklı toplulukların tarihsel deneyimleri ve beklentileri birbirinden farklı olabileceğinden, ortak bir çözümün hangi koşullarda adil kabul edileceği de tartışılmalıdır.

Dolayısıyla mektubun karşılıklı kazanım tezi, bütün çıkar çatışmalarının kendiliğinden ortadan kalkacağı iddiası olarak değil, siyasal düzenin hak ve özgürlükleri daha geniş bir toplumsal çerçevede güvence altına alabileceği düşüncesi olarak değerlendirilmelidir. Bu yaklaşımın başarısı, yalnızca söylemin uzlaştırıcı niteliğine değil, oluşturulacak kurumların adaletine ve kapsayıcılığına bağlıdır.

Mektubun son cümlesinde özgürlük, barış ve refah birlikte anılmaktadır. Bu üç kavramın birlikteliği, barışın yalnızca çatışmanın sona ermesi şeklinde tanımlanmadığını düşündürmektedir. Burada amaç, şiddetin yokluğuyla sınırlı olmayan, insanların temel haklarını kullanabildiği ve toplumsal hayata katılabildiği bir düzenin kurulmasıdır.

Mektubun özgürlük, barış ve refahı birlikte düşünmesi, pozitif barış anlayışıyla uyumludur. Özgürlük, bireylerin ve toplulukların haklarını kullanabilmesini; barış, farklılıkların şiddet yerine siyasal yollarla ele alınabilmesini; refah ise insanların yaşam koşullarının iyileştirilmesini ifade eder.

Bu unsurlar birbirini destekleyebilir, ancak aralarındaki ilişkiyi kurmak siyasal ve kurumsal çaba gerektirir.

Kalıcı barışın sağlanması, bu nedenle yalnızca çatışan tarafların uzlaşmasına indirgenemez. Hukukun üstünlüğü, demokratik katılım, temel hakların güvence altına alınması, toplumsal güvenin yeniden inşası ve geçmişte yaşanan acıların ele alınması gibi süreçler de önem taşır.

Mektup bu koşulları ayrıntılı olarak tartışmamaktadır. Bu nedenle onu kapsamlı bir barış programından çok, barışın normatif hedeflerini tanımlayan bir siyasal çağrı olarak değerlendirmek daha isabetlidir. Metnin önemi, barışı yalnızca silahların susması olarak değil, toplumun bütün üyelerinin daha özgür ve müreffeh bir yaşam sürebilmesinin koşulu olarak ele almasında yatmaktadır.

Mektubun düşünsel bütünlüğü, özgürlükçü bir toplumsal dönüşüm arayışı ile bu dönüşümün belirli bir liderin kişisel niteliklerine ve tarihsel rolüne bağlanması arasındaki ilişkinin sorgulanmasını gerektirir. İlk yaklaşım, mevcut siyasal seçeneklerin sınırlarını aşarak yeni bir toplumsal ve siyasal ufuk oluşturmayı amaçlarken ikincisi, bu dönüşümün belirli bir liderin öncülüğünde gerçekleşebileceği düşüncesine dayanmakta ve söz konusu lidere koşulsuz destek verilmesini savunmaktadır.

Bu iki yaklaşım arasında zorunlu bir çelişki bulunmasa da demokratik meşruiyet açısından önemli bir gerilim ortaya çıkmaktadır. Siyasal liderler toplumsal dönüşüm süreçlerinde etkili roller üstlenebilirler; ancak özgürlükçü bir siyasal düzenin kalıcılığı, tek bir liderin kişisel niteliklerine veya tarihsel konumuna bağımlı olmaktan ziyade, demokratik kurumların işlerliğine ve siyasal iktidarın denetlenebilirliğine dayanmalıdır.

Yurttaşların karar alma süreçlerine katılabilmesi, farklı görüşlerin özgürce ifade edilebilmesi ve iktidarın sınırlandırılabilmesi, bu düzenin temel koşullarıdır.

Bu çerçevede, özgürlüğü savunan siyasal aktörlerin de eleştiri ve değerlendirmeye açık olması gerekir. Bir liderin siyasal katkısını kabul etmek, onu eleştiriden muaf tutmayı değil, savunduğu ilkeler ve üstlendiği sorumluluklar doğrultusunda değerlendirmeyi gerektirir.

Dolayısıyla mesele, liderliğin siyasal dönüşümdeki rolünü reddetmek değil, bu rolün nasıl tanımlandığıdır: Liderlik, toplumsal dönüşümün gerçekleştirilmesine hizmet eden bir araç mı, yoksa dönüşümün başarısını belirleyen başlıca ölçüt müdür? Özgürlükçü bir siyasal projenin başarısı, liderin etkisi kadar çoğulculuğun gelişmesine, demokratik kurumların güçlenmesine ve yurttaşların kendi gelecekleri üzerinde söz sahibi olabilmesine yaptığı katkıyla da değerlendirilmelidir.

Bu nedenle mektubun karşılıklı özgürleşme ve demokratik barış yönündeki çağrısı ile koşulsuz destek vurgusu birlikte ele alınmalıdır. Karşılıklı özgürleşme idealinin demokratik meşruiyet kazanması, siyasal ilkelerin belirli bir liderin otoritesine bağlı kalmaksızın savunulabilmesine ve bu ilkeleri temsil eden aktörlerin hesap verebilir olmasına bağlıdır.

Sonuç olarak bir siyasal projenin başarısı, yalnızca kimin iktidar kazandığıyla değil, toplumun bütün üyeleri için daha özgür, eşit ve güvenli bir yaşamın koşullarını ne ölçüde oluşturabildiğiyle ölçülmelidir.