Diyabet Türkiye'de 9,6 milyon kişiyi etkiliyor: Böbrek riski

İSTANBUL — 14 Kasım Dünya Diyabet Günü kapsamında Türk Böbrek Vakfı, Türkiye'deki yüksek diyabet oranlarına ve diyabetin böbrekler üzerindeki sinsi etkilerine dikkat çekti. Uluslararası veriler dünyada 850 milyondan fazla kişinin kronik böbrek hastalığıyla yaşadığını gösterirken, Türkiye Avrupa'da diyabetin en yüksek olduğu ülkeler arasında yer alıyor.

Ülke genelinde 20–79 yaş grubundaki yaklaşık 9,6 milyon yetişkin diyabetle yaşıyor ve bunların 4,4 milyona yakını henüz tanı almadığı için durumunun farkında değil. Türk Böbrek Vakfı bu verilerin, erken tanı ve düzenli takibin önemini bir kez daha ortaya koyduğunu vurguluyor.

Diyabet ve tanıdaki gecikme

Kaynak metne göre Uluslararası Diyabet Federasyonu’nun (IDF) 2025 yılında yayımladığı 11. Diyabet Atlası verileri, Türkiye'de 20–79 yaş aralığında yaklaşık 9,6 milyon kişinin diyabetle yaşadığını gösteriyor. Yetişkin nüfusta diyabetin görülme sıklığı yüzde 16,5'e ulaşırken, diyabetli kişilerin yüzde 45,5'i, yani yaklaşık 4,37 milyonu henüz tanı almış değil.

Bu durum milyonlarca kişinin hastalığını fark etmeden yaşamını sürdürdüğünü ve olası organ hasarlarının fark edilmeden ilerleyebileceğini ortaya koyuyor. Türk Böbrek Vakfı, bu tablonun toplum sağlığı açısından ciddi bir uyarı olduğunu belirtiyor.

Diyabetin böbreklere etkisi ve küresel tablo

Uluslararası Nefroloji Derneği (ISN) verilerine göre dünya genelinde 20 yaş ve üzerindeki yaklaşık 850 milyon yetişkin kronik böbrek hastalığıyla yaşıyor. Metinde yer alan verilere göre kronik böbrek hastalığının yetişkin nüfusta görülme sıklığı yüzde 14,2’ye ulaşmakta ve bu durum yılda yaklaşık 1,48 milyon kişinin hayatını kaybetmesine neden oluyor.

Diyabet, kronik böbrek hastalığının en önemli nedenleri arasında yer alıyor; uzun süre kontrol altında tutulamayan yüksek kan şekeri, böbreklerdeki damarlara zarar vererek organın kanı süzme işlevini bozabiliyor. Zaman içinde gelişen bu hasar, kronik böbrek hastalığına, ileri evrelerde ise diyaliz veya böbrek nakli ihtiyacına kadar ilerleyebiliyor.

Böbrek hasarının sinsi ilerleyişi ve erken belirtiler

Diyabete bağlı böbrek hasarının başlangıç döneminde kişi kendisini iyi hissetmeye devam edebiliyor; böbrek fonksiyonları belirgin ölçüde etkilenene kadar herhangi bir şikâyet ortaya çıkmayabiliyor. Metinde belirtildiği üzere idrarda albümin adı verilen proteinin görülmesi, böbrek hasarının erken işaretlerinden biri olarak kabul ediliyor.

Böbreklerin süzme kapasitesindeki değişimler ise kandaki kreatinin değerinden hesaplanan tahmini glomerüler filtrasyon hızı (eGFR) ile değerlendiriliyor. Bu nedenle diyabet tanısı bulunan kişilerin yalnızca kan şekerini değil, böbrek fonksiyonlarını da düzenli olarak takip ettirmeleri önem taşıyor.

Uzman ve vakıf uyarıları

Türk Böbrek Vakfı Başkanı Timur Erk, diyabet ve böbrek sağlığı arasındaki ilişkiye dikkat çekerek şu değerlendirmeyi yaptı: “Diyabetin böbrekler üzerindeki etkisi, aslında toplum sağlığına daha geniş bir açıdan bakmamız gerektiğini gösteriyor. Bir hastalığın sonuçları yalnızca hastayı değil, ailesini, yakın çevresini ve sağlık sistemini de etkiliyor.

Üstelik böbrek hastalıkları gibi bazı sağlık sorunları, kişi kendini iyi hissederken sessizce ilerleyebiliyor. Bu nedenle sağlığımızı korumak için hastalanmayı beklememeli, düzenli kontrolleri günlük yaşamımızın bir parçası haline getirmeliyiz.

Türk Böbrek Vakfı olarak 40 yılı aşkın süredir böbrek sağlığının korunması ve toplumda sağlıklı yaşam alışkanlıklarının yaygınlaşması için çalışıyoruz. Diyabet gibi yaygın ve böbrek sağlığını doğrudan etkileyebilen hastalıklar söz konusu olduğunda, doğru bilgiye erişimin ve erken önlem almanın önemini daha fazla anlatmamız gerektiğine inanıyoruz.

Böbrek sağlığını korumak, yalnızca sağlık kurumlarının ya da hekimlerin değil, hepimizin ortak sorumluluğu...”

Erken tanı ve korunma önerileri

İstanbul Üniversitesi-Cerrahpaşa, Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Endokrinoloji, Metabolizma ve Diyabet Bilim Dalı Öğretim Üyesi Doç. Dr. Emre Durcan da erken tanının önemini vurgulayarak şunları aktardı: Bu yılın Dünya Diyabet Günü temasının “Diyabette erken davranmak” olduğunu hatırlatan Durcan, diyabetin böbreklerde yarattığı hasarın çoğu zaman hiçbir belirti vermeden yıllar içinde geliştiğini belirtti.

Metinde yer alan ifadelere göre Durcan, diyabetin insülin hormonunun yetersizliği veya etkisizliği sonucu kan şekerinin kalıcı olarak yükselmesiyle ortaya çıktığını ifade etti ve vakaların yüzde 90'ından fazlasının aşırı kilo ve hareketsizlikle ilişkili Tip 2 diyabet olduğunu söyledi. Yüksek kan şekerinin böbreklerdeki milyonlarca küçük damar yumağına zarar verdiğini, bunun sonucunda böbreklerin süzme işlevinin bozulduğunu ve idrarda protein kaçağının başlayabildiğini belirtti.

Metinde Durcan, yüksek tansiyon, fazla kilo ve sigaranın bu hasarı hızlandırdığını kaydetti.

Doç. Dr. Durcan, metinde yer aldığı şekilde Türkiye'de hemodiyalize yeni başlayan hastaların yaklaşık beşte ikisinde böbrek yetmezliğinin temel nedeninin diyabet olduğunu ifade etti. Böbrek hasarının erken dönemde tespit edilmesinin mümkün olduğunu vurgulayan Durcan, diyabetli herkesin yılda en az bir kez idrarda albümin/kreatinin oranı ve kanda kreatinin ölçümü yaptırarak böbrek fonksiyonlarını kontrol ettirmesi gerektiğinin altını çizdi.

Erken tanı alan hastalarda kan şekeri ve tansiyon kontrolünün yanı sıra böbrek koruyucu tedavilerle hastalığın ilerlemesinin önemli ölçüde yavaşlatılabildiğini belirtti.

Günlük yaşamda alınabilecek önlemler

Metinde önerilen korunma adımları arasında kan şekeri düzeylerinin hekim önerisi doğrultusunda takip edilmesi, tansiyon kontrolünün ihmal edilmemesi, dengeli ve kişiye uygun beslenme alışkanlıkları geliştirilmesi, düzenli fiziksel aktivite, tütün ürünlerinden uzak durulması ve kullanılan ilaçların hekim önerisi olmadan bırakılmaması veya değiştirilmemesi yer alıyor. Ayrıca Durcan, korunmada yaşam tarzı değişikliklerinin belirleyici olduğunu, şekerli içeceklerden uzak durulması, fazla kilonun belirli oranlarda verilmesi, düzenli fiziksel aktivite ve sigaranın bırakılmasının böbrek sağlığını korumada temel adımlar olduğunu belirtti.

Sonuç olarak metindeki veriler, Türkiye'de milyonlarca yetişkinin diyabetle yaşadığını ve önemli bir kısmının tanı almamış olduğunu gösteriyor. Diyabetin böbreklere yol açtığı hasar çoğu zaman belirti vermeden ilerlediği için Türk Böbrek Vakfı ve uzmanlar erken tanı, düzenli takip ve yaşam tarzı değişikliklerinin önemine dikkat çekiyor.

Bu yılki Dünya Diyabet Günü çağrısı, kan şekerinin ölçtürülmesi ve diyabet varsa böbreklerin her yıl kontrol ettirilmesi yönünde oldu: “Diyabet erken fark edildiğinde böbrekler korunabilir, geç kalındığında ise kaybedilen böbrek fonksiyonu geri gelmez. Bu seneki 14 Kasım Dünya Diyabet Günü'nde çağrım şudur: Kan şekerinizi ölçtürün, diyabetiniz varsa böbreklerinizi her yıl kontrol ettirin.”