ASEAN Zirvesi Öncesi: Küresel Ekonominin Yeni Dengesi ve Riskler

Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN), 8 Ağustos 1967'de Tayland'ın başkenti Bangkok'ta imzalanan deklarasyonla, bölgesel barış ve ekonomik iş birliği hedefiyle kuruldu. Endonezya, Malezya, Filipinler, Singapur ve Tayland tarafından atılan temeller; Brunei, Vietnam, Laos, Myanmar, Kamboçya ve son olarak Ekim 2025'te katılan Doğu Timor ile genişleyerek 11 üyeli dev bir yapıya dönüştü.

Bugün 693,2 milyonluk nüfusuyla dünya nüfusunun yüzde 8,4'ünü barındıran birlik, 4,3 trilyon dolarlık ekonomik büyüklüğü ve 4,4 trilyon dolarlık mal ticareti hacmiyle dünyanın en büyük beşinci ekonomisi olma potansiyeli taşıyor. ASEAN'ın uluslararası siyasetteki ağırlığı, 'ASEAN merkeziliği' olarak tanımlanan diplomatik platformundan kaynaklanıyor.

Birlik; Çin, ABD, Rusya, Japonya ve Hindistan gibi küresel aktörleri aynı masada buluşturarak, üye ülkelerin tek başlarına sahip olamadıkları bir müzakere gücü elde etmelerini sağlıyor. Ancak bu yapı, Avrupa Birliği'nden farklı olarak bağlayıcı yaptırımlardan ziyade uzlaşma ve üye ülkelerin iç işlerine karışmama prensiplerine dayanıyor.

Bu durum, kararların hızlı alınmasını zorlaştırsa da egemenlik haklarının korunmasını önceliklendiriyor. Birlik, ekonomik alanda önemli başarılar kaydetmiş durumda. 1997-1998 Asya finans krizinden alınan derslerle kurulan ve zamanla genişletilen 240 milyar dolarlık finansal güvenlik ağı, bölgeyi dış şoklara karşı koruyor.

2026'da devreye alınan yeni mekanizmalar ise salgın ve doğal afet gibi ani krizlerde hızlı likidite desteği sağlamayı amaçlıyor. Buna karşın, ASEAN Ekonomik Topluluğu'nun ortak pazar hedefi, ülkeler arasındaki gelişmişlik farkları ve ticaret engelleri nedeniyle henüz tam anlamıyla hayata geçirilebilmiş değil.

Siyasi ve güvenlik konuları ise birliğin en çok zorlandığı alanlar arasında yer alıyor. Myanmar'daki iç savaş, Tayland ile Kamboçya arasındaki sınır anlaşmazlıkları ve Güney Çin Denizi'ndeki egemenlik tartışmaları, birliğin çözüm üretme kapasitesini sürekli sınıyor.

Özellikle Myanmar için hazırlanan beş maddelik barış planının sonuçsuz kalması, ASEAN'ın kriz yönetimindeki yapısal kısıtlarını gözler önüne seriyor. Çin ile bölge ülkeleri arasındaki deniz yetki alanlarına ilişkin davranış kuralları müzakereleri ise halen devam ediyor.

Filipinler'in ev sahipliğinde 15-17 Kasım tarihlerinde düzenlenecek 49. ASEAN Zirvesi, bu karmaşık gündemle toplanıyor. Zirvede enerji güvenliği, yapay zeka, sınır aşan hava kirliliği gibi güncel başlıkların yanı sıra ABD ile Çin arasındaki rekabetin bölgeye etkileri ele alınacak.

Ayrıca ABD Başkanı Donald Trump'ın 17 Kasım'da liderlerle yapacağı özel görüşme ve Filipinler Devlet Başkanı Ferdinand Marcos Jr. ile gerçekleştireceği temaslar, bölgenin jeopolitik geleceği açısından kritik bir dönemeç olarak görülüyor.