Dokunmatik Çağın Dokunamayan İnsanları-III

Ölümün sessiz öğretisi

Bu kuyuya düşmüş insanın hayatında ölüm de garip bir şekilde dışarıda tutulan, başkasının başına geldiğinde konuşulan, fakat kendi hayatına değdirilmeden geçiştirilen bir mesele hâline gelir. Yaşayanlar için ölüm, çoğu zaman hep başkasının başına gelen bir şeydir.

Bir cenaze haberi aldığımızda üzülürüz, belki içimiz burkulur, belki mezarlığa gideriz, belki birkaç dua ederiz, belki tabutun arkasında yürürken ayaklarımızın altındaki toprağın sesini duyarız; fakat eve döndüğümüzde ölüm, yeniden başkasının tecrübesi olarak hayatımızın dışına itilir. Sanki ölümle aramızda görünmez bir mesafe varmış, sanki biz hayatın içinde geçici bir istisna olarak değil de ölümden muaf tutulmuş özel varlıklar olarak yaşıyormuşuz gibi davranırız.

Oysa her cenaze, yalnız gidenin değil, geride kalanların da habercisidir. Her mezar taşı, yalnız altında yatanın adı değildir; yaşayanlara doğru uzatılmış sessiz bir parmak, insanın kendi adını henüz kazınmamış bir taş üzerinde düşünmesi için bırakılmış ağır bir işarettir.

Yedeğimizde ölümü kendimize bulaştırmadan savmaya yarayan hazır kalıp laflar vardır. “Başın sağ olsun” deriz mesela, karşımızdaki de çoğu zaman aynı öğretilmiş sükûnetle “Dostlar sağ olsun” diye cevap verir. Bu cümleler elbette bütünüyle boş değildir; acının kapısında insanın söyleyebildiği sınırlı sözler çoğu zaman dilin aczini taşır ve bazen bir klişe bile o anda el tutmanın en mütevazı biçimi olabilir.

Fakat biz çoğu zaman bu cümlelerin arkasına saklanarak ölümü kendi hayatımızın dışına atarız. Sanki karşılıklı olarak “ölen öldü ama neyse ki biz hâlâ buradayız” demeden demiş oluruz. Başımızın sonsuza kadar sağ kalmayacağını, dostlarımızın da bir gün eksileceğini, bizi teselli edenlerin de bizim tarafımızdan teselli edilmeye muhtaç hâle geleceğini, bugün başkasının evinde duyulan ağıt sesinin bir gün bizim evimizin kapısından da içeri gireceğini bilsek de bu bilgiyi çoğu zaman hayatın merkezine almaktan kaçınırız.

Ölümün etrafındaki dil çabukluğumuz, yalnız konuşma alışkanlığı değil, aynı zamanda varoluşsal bir kaçış biçimidir. Ölümü konuşuruz ama ölümü düşünmeyiz; cenazeye gideriz ama faniliğimizi yanımızda getirmeyiz; mezarlığın sessizliğinde birkaç dakika ağırlaşırız ama şehir gürültüsüne döner dönmez yeniden ölümsüzmüş gibi plan yapmaya başlarız.

Hâlbuki insanın bütün planları, ölümü hesaba kattığı ölçüde gerçekçi, ölümü unuttuğu ölçüde kibirli olur. Bir ömür boyu eşyaya, itibara, role, başarıya, unvana, mala, görüntüye, hesaba, kavgaya, haklılık savaşlarına ve küçük kırgınlıkların büyük muhasebesine tutunan insan, bir gün bütün bunların kapısında kalacağını, kendisiyle birlikte yalnız niyetlerinin, amellerinin, bıraktığı izlerin, incittiği ve onardığı kalplerin, söylediği ve söylemediği sözlerin, sevdiği ve ihmal ettiği insanların, taşıdığı ve kaçtığı sorumlulukların geleceğini bilmesine rağmen, bu bilgiyi çoğu zaman hayatını değiştirecek kadar ciddiye almaz. Ölüm, herkesin bildiği fakat çok az insanın gerçekten inandığı en büyük hakikattir.

Mantıku’t-Tayr’da geçen ibretli sözler, insanın ölüm karşısındaki bütün kaçışlarını bir anda yüzüne vuran eski ve sert bir rüzgâr gibi durur. Ölümün ne ahmağı ne akıllıyı unuttuğu, ne iyinin ne kötünün ondan kurtulabildiği, hangi kavimden olursa olsun insanın bir gün çekip gideceği, dünyanın dağdağalarla dolu olduğu ve ölümün bu dağdağalar içinde ilk istirahat konağı gibi belirdiği hatırlatılırken, aslında bize yalnız ölümü değil, hayatın ölçüsünü de gösteren bir kapı açılır.

Çünkü insan, ölümün galip geleceğini bilmeden yaşadığında hayatı büyütmez; hayatın içindeki geçici şeyleri ölçüsüz biçimde büyütür. Ölümü bilmek, dünyayı küçümsemek değildir; dünyayı yerli yerine koymaktır. İnsan ölümü unuttuğunda dünya gözünde haddinden fazla büyür, ölümle yüzleştiğinde ise dünya küçülmez, yalnız gerçek boyutuna döner.

Görmeyi isteyen için her nokta bir mezar taşıdır. Akşam vakti hastane koridorunda bekleyen yaşlı bir adamın titrek eli, sabah işe yetişmeye çalışan kalabalığın içindeki yorgun yüz, bir evin balkonunda artık açılmayan eski sandalye, hastane çıkışı elde taşınan küçük ilaç poşeti, mezarlığın kenarında kurumuş otlara takılan rüzgâr, eski bir fotoğrafta gülümseyen ama artık bu dünyada olmayan bir yüz, bayram sabahı kapısı çalınmayan bir ev ve bir zamanlar sesiyle evi dolduran insanın ardından kalan sessizlik, hepsi ölümü anlatır.

Ölüm yalnız mezarlıkta değildir; hayatın içinde, eşyanın yıpranışında, insanın yüz çizgilerinde, eski dostlukların seyrelmesinde, anne babaların küçülen bedenlerinde, çocukların büyüyüp evden ayrılmasında, mevsimlerin değişmesinde, aynanın karşısında fark edilen bir beyaz telde ve insanın kendi içindeki eski neşesini bulmakta zorlandığı anlarda da konuşur.

Biz böyleyiz; vadesi dolup gidenin ardından muhabbetimizi esirgemiyoruz, güzel sözlerimizi çoğaltıyor, hatıralarını parlatıyor, hayattayken fark etmediğimiz inceliklerini cenaze sonrasında birbirimize anlatıyor, onun kıymetini gidişinden sonra daha berrak görmeye başlıyoruz. Keşke yaşarken de daha fazla kıymet bilir olabilsek.

Keşke insanın yüzüne, o yüz henüz bize dönüyorken, sesine, o ses henüz telefonun öbür ucundan geliyorken, ellerine, o eller henüz bizim için bir şeyler yapmaya çalışıyorken, yorgunluğuna, o yorgunluk henüz evin içinde dolaşıyorken, kırgınlığına, o kırgınlık henüz telafi edilebilir bir mesafedeyken daha dikkatli bakabilsek. İnsan öldüğünde arkasından söylenen güzel sözlerin bir kısmı, yaşarken kendisine söylenmediği için geç kalmış çiçekler gibi durur.

Mezarlık toprağına bırakılan çiçeğin kokusu vardır ama o koku artık ölünün yüzüne ulaşmaz; yaşarken söylenmiş bir sevgi cümlesi ise insanın kalbinde yıllarca solmadan kalabilir.

Hepimizi bekleyen akıbet aynıdır; geldik, yaşadık ve vademizi doldurup göçeceğiz. Fakat mesele yalnız bu ortak akıbete uğramak değildir; mesele, bu dünyadan geçerken ardımızda nasıl bir hikâye bırakacağımızdır. Her insanın arkasında üç beş kırık dökük hatıra kalacaktır; birileri adımızı anacak, belki bir fotoğrafımıza bakacak, belki bir eşyamızı eline alıp susacak, belki bir süre sonra günlük hayatın zorunlulukları içinde bizi daha az hatırlayacak, çocuklar büyüyecek, evler değişecek, eşyalar dağılacak, dosyalar kapanacak, telefon rehberinde ismimiz bir süre daha duracak, sonra belki bir gün o da silinecektir.

Fakat bütün bu dünyevî unutuluşun ötesinde, insanın arkasında bıraktığı asıl hikâye, başkalarının hayatına nasıl değdiği, hangi acıları hafiflettiği, hangi kalpleri incittiği, hangi yaraları onarmaya çalıştığı, hangi hakları gözettiği, hangi emanete sadık kaldığı ve hangi güzelliği kendi geçici ömründen sonraya taşıdığıyla ilgilidir.

Bir insanın ardında berrak, nezih ve güzel bir hikâye bırakması, büyük işler yapmasına, kalabalıklar tarafından tanınmasına, kitaplara geçmesine, resmî kayıtlarda adının anılmasına veya güçlü bir miras bırakmasına bağlı değildir. Bazen bir insanın bütün hikâyesi, yıllarca kimseyi incitmemek için gösterdiği sessiz dikkatle, evinde hasta bir yakınına sabırla bakmasıyla, yoksul bir çocuğun başını okşarken onun onurunu kırmamasıyla, işini düzgün yapmasıyla, kendisine emanet edilen malı korumasıyla, birinin hatasını yüzüne vurmadan düzeltmesiyle, ailesinin içinde görünmeyen bir direk gibi durmasıyla, komşusunun ihtiyacını sormasıyla, çocuklarına helal lokma ve temiz bir hatıra bırakmasıyla güzelleşir.

Her güzel hikâye büyük sahnelerde yazılmaz; bazen Allah’ın nazarında en güzel hikâyeler, insanların alkışını hiç duymamış ama mahlûkata karşı sessiz bir muhabbetle yaşamış insanların küçük ve görünmez sadakatlerinde saklıdır.

Hakikat, fısıltıyla bile söylenmiş olsa, can kulağını açan herkes onu duyar. Hakikatin mutlaka gürültülü olması gerekmez; bazen bir yaşlının yavaşça söylediği cümlede, bazen çocukların anlamadan sorduğu saf bir soruda, bazen ölüm döşeğindeki bir insanın gözlerinde, bazen mezarlıkta esen rüzgârda, bazen sabah namazından sonra evin içine yayılan eski bir sessizlikte, bazen yıllar önce okunan bir kitabın kenarında çizilmiş bir satırda, bazen de insanın kendi içinde bir türlü susturamadığı mahcup sızıda konuşur.

Hakikat, çoğu zaman bağırmadığı için değil, biz gürültüye alıştığımız için duyulmaz. İnsan, kendi içinin kapılarını sürekli dış seslere açtığında, fısıltıyla gelen hakikati kaçırır. Oysa büyük dönüşler, bazen bir meydan konuşmasıyla değil, kimsenin duymadığı bir iç cümleyle başlar.

Yaşıyor ve kimsenin gözüne batmayan izler bırakıyoruz zamanın dayanıklı gövdesinde. Her davranışımız, her sözümüz, her susuşumuz, her ihmalimiz, her telafimiz, her öfkemiz, her affımız, her kırışımız ve her onarışımız, görünmez bir kalemle zamanın üzerine yazılıyor.

İnsan çoğu zaman kendi yaptığını küçük sanır; fakat küçük davranışlar, başkalarının hayatında büyük yankılar bırakabilir. Bir öğretmenin öğrencisine söylediği aşağılayıcı bir cümle yıllarca unutulmayabilir; bir babanın evladına vaktinde sarılmaması, o evladın bütün hayatında eksik bir sıcaklık olarak kalabilir; bir dostun zor zamanda attığı kısa ama sahici bir mesaj, insanın karanlık bir gecede tutunduğu ince bir dal olabilir; bir yabancının merhametli bakışı, dünyaya kırılmış birinin içindeki son güven kırıntısını koruyabilir.

İnsan, kendi izlerinin nereye kadar gittiğini bilmez; bu yüzden yaşamak, her an görünmeyen bir sorumluluk taşımaktır. (Devam EDECEK)