Elveda Cevad Prekazi

“Topun başında yine Prekazi…” Cevad Prekazi’nin ölüm haberini duyunca insanın aklına önce o sol ayak geliyor. Topun başına geçişi, birkaç adım geriye çekilişi, karşısında yükselen duvar… Sonra yıllardır anlatılan o gol. 1989’da Monaco’ya yaklaşık kırk metreden attığı frikik, Galatasaray’ı Avrupa’da yarı finale taşıyan gecenin unutulmaz anlarından biriydi.

Fakat Prekazi’yi yalnızca o golle hatırlamak, onu eksik hatırlamak olur. Çünkü onun sol ayağı kadar, hayata baktığı taraf da iz bıraktı.“Kalbim sol tarafta, ben de sol taraftayım,” diyordu. Bir futbol kulübünün tesislerinde çalışanlara tepeden bakıldığında itiraz ediyor, “İşçi ne demek ki, ne farkı var senden?” diye soruyordu.

İşçi bir babanın çocuğu olarak büyüyen Prekazi için bu, dikkat çeksin diye kurulmuş bir cümle değildi. İnsanların değerini yaptığı işle, üniformasıyla ya da cebindeki parayla ölçmeye karşı bir itirazdı. Sosyalizmi de çocukların eğitim ve sağlık hizmetlerine erişebilmesi, insanların bir arada ve eşit yaşayabilmesi gibi gündelik hayatın içinden tarif ediyordu.

İşte, Prekazi’nin düşüncelerinin Erdek’le bağı da burada başlıyor. Bir kasaba kimin için güzelleşir? Yazın gelip sonbaharda giden turist için mi; yoksa yılın geri kalanında kasabanın sabahını ve akşamını kuran halk için mi?

Doğru cevap, “Her ikisi için de güzelleşir.” olmalı fakat turiste yapılan yatırımla halka yapılan yatırımı karşı karşıya koyduğumuz an, kalkınmanın ne olduğunu da yanlış anlamaya başladığımızı görüyoruz. Turist, canlı bir kasabayı sever.

Temiz kıyıyı, bakımlı sokakları, dürüst işletmeleri, kendine has bir kültürü sever. Bunların hiçbiri gökten düşmez. Kasaba halkının yaşadığı yer güzelleşirse, çarşısı ayakta kalırsa, esnafın işi dönerse, kültürü korunursa Erdek ziyaretçiye de güzel görünür.

Ama kasabanın bütün yüzünü dışarıdan gelenin beğenisine göre düzenleyip burada yaşayanı kendi hayatında seyirciye çevirirsek, elimizde güzel bir manzara kalır belki; yaşayan bir kasaba kalmaz. Küçük esnafın kış mevsimine girerken yaşadığı güçlükler, zeytin işçisinin emeğinin karşılığını alamaması ve balıkçıların çekek yeri için hâlâ İlhanlar’a yönlendirilmesi, Erdek’te yatırımın ve imkânların kimlere ulaştığını sorgulatıyor.

Bu meseleleri uzun uzun saymaya gerek yok; bir kasabanın kalkınma anlayışı bazen tek bir soruda kendini ele verir: Dışarıdan gelene gösterilen özen, içeride kalan insana da gösteriliyor mu? Zeytine gidenin yevmiyesi arttığında, o para yalnızca bir işçinin cebine girmiş olmaz.

Kasabanın bakkalında, manavında, kahvesinde, lokantasında dolaşır; esnafın kazancına, başka bir evin sofrasına karışır. Para burada kalır, kasabanın içinde el değiştirir. Yerel ekonomi dediğimiz şey biraz da budur: Bir insanın emeğinin karşılığını alması, çevresindeki başkalarının da işine yarar.

Yevmiye konuşulurken üreticinin koşulları elbette hesaba katılmalı; ama işçinin geçimi de pazarlığın kenarına bırakılmamalı. Bir de insanın emeği dışında kalan, fakat kasabanın hayatını taşıyan emek var. Emekçi olmak için insan olmak da şart değil.

Yıllarca Erdek’e güzellik, bereket, kültür ve ticaret taşıyan dereler; Zeytinliada; Kapıdağ’ın zeytinlikleri… Bunlar kasabanın hayatına yüzyıllar önce katıldı. Şimdi dereler çürürken, zeytinlikler bakımsız kalırken, Zeytinliada’nın değeri gerektiği gibi yaşatılamazken kaybettiğimiz yalnızca bir manzara değil.

Erdek’in hafızası ve geçim kaynakları da aşınıyor. Bir kenti sevmek, onun fotoğrafını güzel bulmakla bitmiyor. Kıyısına, suyuna, ağacına, orada yaşayan insana ne olduğuna bakmak gerekiyor. Çünkü bir kasabanın güzelliği yalnızca sahil şeridinden ölçülmez.

O sahilde çalışanların, limana dönen balıkçıların, zeytin hasadına gidenlerin, kışın da burada kalanların hayatı o güzelliğin içindedir. Onları dışarıda bırakan bir kalkınma, ne kadar parlak görünürse görünsün, bir tarafı eksik kalmış kalkınmadır.

Prekazi’nin sosyalizmi de tam burada anlam kazanıyor. Onun için mesele, kendini hangi kelimeyle tanımladığından çok, çalışan insana nasıl davrandığındı. Erdek’te de sorulması gereken şu: Kasabanın imkânları kimin hayatını kolaylaştırıyor?

Turizmden kazanılan para burada yaşayanlara da ulaşıyor mu? Yat sahibine, otelde kalan turiste, işçiye, esnafa, balıkçıya ve bu doğayı var eden tüm canlılara aynı kasabanın parçası gibi bakabiliyor muyuz? Prekazi’nin sol ayağı yıllarca hafızamızda kalacak.

Ama belki bugün onu anmanın en doğru yolu, yalnızca o golü yeniden izlemek değil; onun sorduğu soruyu kendi kasabamızda da duymaktır: “İşçi ne demek ki, ne farkı var senden?” Bir kasaba bu soruya içtenlikle cevap verebildiği gün, yalnızca turiste güzel görünmez. Kendi halkı için de güzelleşmeye başlar.